Doğru sonuca giden iki yol

Aslında çoğu zaman farkında olmadan zihnimizde bir “akıl yürütme yolu” kullanırız. Bu yollara genel olarak muhakeme denir.

Muhakeme, düşüncelerimizi rastgele değil, belirli kurallara göre şekillendirmemizi sağlar. Doğru kullanıldığında bizi gerçeğe yaklaştırır; yanlış kullanıldığında ise hatalı inançlara sürükleyebilir.

Mantıkta ve günlük hayatta muhakemenin iki temel yolu vardır:

Tümdengelim (genelden özele)

Tümevarım (özelden genele)

Şimdi bu iki yolu sade örneklerle inceleyelim;

Tümdengelim (Genelden Özele ya da kıyaslama)

Tümdengelim, “Eğer bu doğruysa, o hâlde şu da doğrudur” mantığıyla çalışır.
Bu, düşüncenin “mimarî” kısmıdır — sağlam öncüller üzerine mantıklı bir yapı kurar. Bu türün klasik örneğini çok sık duyarız:

• Bütün insanlar ölümlüdür.
• Sokrates insandır.
• O hâlde Sokrates ölümlüdür.

Bu örnekteki sonuç, tamamen öncüllerin doğruluğuna bağlıdır.  Ama bir öncül yanlışsa, sistem çöker. Günlük hayattan örnek vermek gerekirse:

• “Eğer pahalıysa, kalitelidir.”
• “Bu telefon pahalı.”
• “O hâlde kalitelidir.”

Bu tümdengelim biçimsel olarak mantıklıdır ama öncül (“pahalı olan her şey kalitelidir”) yanlışsa, sonuç da yanlış olur. Kritik düşünen biri bu noktada sorgular:

“Gerçekten pahalı olan her şey kaliteli mi, yoksa biz sadece fiyatı kaliteyle karıştırıyor muyuz?”

Tümevarım (Özelden Genele)

Tümevarım, sınırlı gözlemlerden genel sonuçlar çıkarma yöntemidir.
Bu yöntemi hepimiz farkında olmadan kullanırız. Örneğin:

• Üç gün üst üste yağmur yağdı.
• Demek ki bu hafta hep yağmur yağacak.

Bu çıkarım olasılıksaldır, kesin değildir. Çünkü gelecekteki hava durumu sadece üç günlük gözleme dayanamaz.

Benzer şekilde bir öğretmen, birkaç öğrencinin derste ilgisiz olduğunu görüp “Bu sınıfın tamamı ilgisiz” diyebilir. Bu da tümevarım hatasıdır.
Belki o gün öğrencilerin morali bozuktu ya da sınavdan yeni çıkmışlardı.

Tümevarım, buzdağının sadece görünen kısmına bakarak tamamı hakkında tahmin yürütmektir. Ama görünmeyen kısım (gizli değişkenler, eksik bilgiler) bizi yanıltabilir.
Bu yüzden tümevarım yaparken:

1. Verilerin güvenilirliğini kontrol edin.
2. Alternatif açıklamaları düşünün.
3. “Bu durum genelleştirilebilir mi?” sorusunu mutlaka sorun.