İslamcı düşünürler, ıslah, tecdid, ictihad kavramlarını masaya yatırarak, çıkış yollarını araştırdı.
Mısır'da İskenderiye Kütüphanesi'nin düzenlemiş olduğu "Modern İslam Düşüncesinde Tecdid ve Islah Yönelimleri" adlı kongrede ıslah kavramının tanımı, göstergeleri, ıslahın geleceğine ilişkin yönelimler ve nasıl uygulanacağı konularında geniş bir tartışma ve görüş alış-verişi yaşandı.
Mısır'da İskenderiye Kütüphanesi'nin düzenlemiş olduğu "Modern İslam Düşüncesinde Tecdid ve Islah Yönelimleri" adlı kongrede ıslah kavramının tanımı, göstergeleri, ıslahın geleceğine ilişkin yönelimler ve nasıl uygulanacağı konularında geniş bir tartışma ve görüş alış-verişi yaşandı.
Üç gün süren kongrede ıslah düşüncesiyle ilgili özellikle tarihin materyalist, liberal ve dini yorumu arasında önemli karşılaştırılmalar yapıldı.
Londra'da İslam ve Demokrasi Programı adlı kuruluşun koordinatörlüğünü yürüten Abdulvehhab el-Efendi, geleneksel İslam düşüncesinin, devletle tarihi bir sorunsalının olduğunu belirterek, İslam toplumunun ilk teşekkül devrinde karşılaştığı ilk krizin de yine devlete ilişkin olduğunu ve bu sorunun çözülemediğini söyledi.
Londra'da İslam ve Demokrasi Programı adlı kuruluşun koordinatörlüğünü yürüten Abdulvehhab el-Efendi, geleneksel İslam düşüncesinin, devletle tarihi bir sorunsalının olduğunu belirterek, İslam toplumunun ilk teşekkül devrinde karşılaştığı ilk krizin de yine devlete ilişkin olduğunu ve bu sorunun çözülemediğini söyledi.
El- Efendi, İslam düşüncesinin, modernliğin meydan okumasından da önce kriz içinde olduğunu belirterek, aynı şeyin İslami siyasal sistemin tezahürü olan devlet için de geçerli olduğunu kaydetti.
El-Efendi'ye göre, Mısır'da Memluklular ve Osmanlı'daki askeri sınıf, Napolyon'un 1798 yılında Mısır'a ayak basmasından ve Osmanlı Devleti'nin komşuları Rusya ve Avrupa'da girdiği ve kaybederek çıktığı bitmek bilmez savaşlardan önce de, İslami siyasal sistem konusunda kriz vardı.
El-Efendi'ye göre, Mısır'da Memluklular ve Osmanlı'daki askeri sınıf, Napolyon'un 1798 yılında Mısır'a ayak basmasından ve Osmanlı Devleti'nin komşuları Rusya ve Avrupa'da girdiği ve kaybederek çıktığı bitmek bilmez savaşlardan önce de, İslami siyasal sistem konusunda kriz vardı.
Dr. Abdülvehhab El-Efendi, bu nedenle modern İslam düşüncesinin iki ayrı cephede savaşmakta olduğunu söyledi: Bir taraftan İslami düşünürlerin, tıpkı Bizans'taki teologların meleklerin cinsiyetlerini tartışırken Fatih Sultan Mehmed'in İstanbul'e ele geçirmesine benzer şekilde Sıffin ve Beni Sâide Sakifesi günlerinden bugüne kadar gelen savaşı sürdürmekle meşgulken birdenbire modernlik şokuyla karşı karşıya geldiklerini dile getiren Efendi, Müslüman düşünürlerin diğer yandan da modernlikle olan çatışma sürecinde onun kusurlarını görünce vakıanın ıslahıyla ilgili taleplerde bulunduklarını kaydetti.
Modernliğin İslam düşüncesinin tartışılmaz doğrularını sorgulamaya aldıktan sonra İslam düşüncesinin büyük bir sarsıntı geçirdiğini belirten el-Efendi, bunun İslam düşüncesinin yeniden inşası sorununu gündeme getirdiğini vurguladı. Krizin devletin yeniden inşası için ikili bir meydan okumaya karşı mücadele şeklinde geliştiğini belirten Sudanlı düşünür, bunun aynı zamanda devletin kurucu düşüncesinin yeniden inşası anlamına geldiğine de işaret etti. Müslüman düşünür, yabancı işgali sorununa, ekonomik çöküşe, benzeri görülmemiş bir toplumsal dönüşüme ve içerdeki çekişmelerin de bu gelişmelerin tuzu biberi olduğunu söyledi.
Kongrede söz et-Tesamuh dergisinin editörü Abdurrahman es-Salimi ise Arap ülkelerinde, dini deceddüt ve ıslahla devlet arasında mutlaka bir bağlantı olduğunu savundu. Bazılarının bu tespiti İslam dünyasının bütününe genelleyebileceğini ifade eden Salimi, bunun siyasi analistlerin ve İslamcı düşünürlerin, gerek çağdaş dönemdeki İslam'ın siyasal analizi çerçevesinde, dinle devlet arasındaki modern bir durum şeklinde teorize etmelerinde ya da İslam'ın medeniyet gelişiminin siyasi boyutuyla ele alınması hususunda dikkatlerini çektiğini kaydetti.
Kongrede söz et-Tesamuh dergisinin editörü Abdurrahman es-Salimi ise Arap ülkelerinde, dini deceddüt ve ıslahla devlet arasında mutlaka bir bağlantı olduğunu savundu. Bazılarının bu tespiti İslam dünyasının bütününe genelleyebileceğini ifade eden Salimi, bunun siyasi analistlerin ve İslamcı düşünürlerin, gerek çağdaş dönemdeki İslam'ın siyasal analizi çerçevesinde, dinle devlet arasındaki modern bir durum şeklinde teorize etmelerinde ya da İslam'ın medeniyet gelişiminin siyasi boyutuyla ele alınması hususunda dikkatlerini çektiğini kaydetti.
Salimi, ıslahın dini eğitimle bağlantılı olduğu düşüncesinin bir çok uzman ve araştırmacının ıslahla tecdid düşüncesini birbirine karıştırmalarane neden olduğunu da dile getirdi.
Suriye'de 19. yüzyılda İslami ıslahat hareketlerinin karşı karşıya kaldığı sorunlar konusunda bir sunum gerçekleştiren Suriyeli araştırmacı Mutezz el-Hatip ise Şamlı ıslahatçıların iki farklı meydan okuyla karşı karşıya olduklarını söyledi: Birincisi dahili bir sorundu, Islahatçılar, o dönemde dini çevreleri, son derece muhafazakar bir yapı ve birçok sınırlamalarla kayıtlı olarak karşılarında buldular. Dışsal olan ikinci meydan okuma ise, 18. yüzyılın sonu ve 19. yüzyılın başında Avrupa'daki gelişmelerin İslam dünyasını çepeçevre kuşatmasıydı. Şu ya da bu çevrede bu modern tekniklerin ve Avrupa ülkelerini diğerlerinden üstün kılan değer ve olguların alınmasının bir zaruret olduğu düşüncesi doğmaya başladı. Böylece bir kısım ulemanın bu konuda gözleri açıldı ve içinde bulunmakta oldukları krizi gördüler.
Kongrede söz alan bir başka araştırmacı ise sol İslamcı diye bilinen Hasan Hanefi'ydi. Cemaleddin Afgani ve Abduh hareketini metheden Hanefi'ye göre, Cemaleddin Afgani'nin önderlik ettiği İslami ıslahat projesi çağının gerekleriyle son derece uyumluydu; dışarıda emperyalizme karşı içerde de, müstebit idareye karşı mücadele. Ancak Urabi Devrimi'nden ve İngilizlerin Mısır'ı işgal etmelerinin ardından ıslah projesi sönükleşti ve Muhammet Abduh'un elinde, dinle siyaset birbirinden ayrıştırılarak sadece yarısı uygulama alanı bulabilen bir proje haline geldi. Böylece devrim yerini hazırlığa, siyasi rejimin değiştirilmesi halkların eğitimine, sultana karşı çıkmak eğitim metotlarının ve şeri mahkemelerin ıslahının yerini aldı.
Hanefi'ye göre, Reşit Rıza da, Türkiye'de 1923 yılında Kemalist Devrim eliyle ıslahat projesinin Batı taklitçiliğine dönüşmesi ve milliyetçiliğin de laiklikle sonuçlanması riskini gördüğünden bu kez de onun elinde söndü.
Suriye'de 19. yüzyılda İslami ıslahat hareketlerinin karşı karşıya kaldığı sorunlar konusunda bir sunum gerçekleştiren Suriyeli araştırmacı Mutezz el-Hatip ise Şamlı ıslahatçıların iki farklı meydan okuyla karşı karşıya olduklarını söyledi: Birincisi dahili bir sorundu, Islahatçılar, o dönemde dini çevreleri, son derece muhafazakar bir yapı ve birçok sınırlamalarla kayıtlı olarak karşılarında buldular. Dışsal olan ikinci meydan okuma ise, 18. yüzyılın sonu ve 19. yüzyılın başında Avrupa'daki gelişmelerin İslam dünyasını çepeçevre kuşatmasıydı. Şu ya da bu çevrede bu modern tekniklerin ve Avrupa ülkelerini diğerlerinden üstün kılan değer ve olguların alınmasının bir zaruret olduğu düşüncesi doğmaya başladı. Böylece bir kısım ulemanın bu konuda gözleri açıldı ve içinde bulunmakta oldukları krizi gördüler.
Kongrede söz alan bir başka araştırmacı ise sol İslamcı diye bilinen Hasan Hanefi'ydi. Cemaleddin Afgani ve Abduh hareketini metheden Hanefi'ye göre, Cemaleddin Afgani'nin önderlik ettiği İslami ıslahat projesi çağının gerekleriyle son derece uyumluydu; dışarıda emperyalizme karşı içerde de, müstebit idareye karşı mücadele. Ancak Urabi Devrimi'nden ve İngilizlerin Mısır'ı işgal etmelerinin ardından ıslah projesi sönükleşti ve Muhammet Abduh'un elinde, dinle siyaset birbirinden ayrıştırılarak sadece yarısı uygulama alanı bulabilen bir proje haline geldi. Böylece devrim yerini hazırlığa, siyasi rejimin değiştirilmesi halkların eğitimine, sultana karşı çıkmak eğitim metotlarının ve şeri mahkemelerin ıslahının yerini aldı.
Hanefi'ye göre, Reşit Rıza da, Türkiye'de 1923 yılında Kemalist Devrim eliyle ıslahat projesinin Batı taklitçiliğine dönüşmesi ve milliyetçiliğin de laiklikle sonuçlanması riskini gördüğünden bu kez de onun elinde söndü.
Hanefi, daha sonra Müslüman Kardeşler'i suçlayarak, ıslah projesinin üçüncü kez de, Müslüman Kardeşler eliyle söndürüldüğünü söyledi. Hanefi, Müslüman Kardeşler Hareketi'nin lideri ve kurucusu Hasan el-Benna'nın hayatını kaybetmesinin ardından önce 1954 sonra 1965 yıllarında hareketin, müthiş bir baskı ve şiddet kampanyasına maruz kalması sonrası selefiliğe döndüğünü iddia etti.
Bundan sonra İslami Hareketlerin baskı ve işkenceye maruz kalmaları dolayısıyla, kendi içine kapandıklarını anlatan Hanefi, İslamcılığın, sosyalizm, milliyetçilik, marksizm ve liberalizm gibi laik ideolojilerin modernleşme projesi karşısında fiyaskoya uğramasının ardından yeniden reaksiyoner bir duruş sergilediğine işaret etti.
Liberal siyasi düşüncenin temsil ettiği üçüncü düşünce akımıyla ilgili olarak Hanefi, bu akımın Tahtavi ile başladığını, onun özgürlük, adalet, ve eşitlik düşüncelerini yaymaya çalıştığını vurguladı. Projesinin bütün hatlarını Menahicu'l Elbab adlı kitabında ayrıntılarıyla aktardığını belirten Hanefi, burada onun ilerleme, devlet ve anayasadan bahsettiğini, modern devletin kurulması için tarım, modern sanayi ve eğitimin temellerinin atılması gerektiğini anlattığını söyledi.Liberal çizginin ikinci neslinin Lütfi Seyyit'le birlikte geldiğini söyleyen Hanefi, ikinci neslin ulusçu karakterine dikkat çektikten sonra üçüncü nesil olan Taha Hüseyin ve Akkad gibilerinin geldiğini sonra ise dördüncü nesil olan Vefd Partisinin bu akımı temsil ettiğini ve Vefd'le birlikte Tahtavi'nin ilk projesinin yine söndüğünü belirtti.
Bu dönemin de bitişinin ardından devletin artık kurucu misyonunu yitirerek bir baskı aracına dönüştüğünü belirten Hanefi, düşünürlerin halkın sevgili evlatları durumundan siyasi sistemin memurları haline dönüştüğünü dile getirdi. Hanefi, bu dönemle birlikte Arap ülkelerindeki rejimlerin modernleşme ve kalkınma alanında bazı başarılar elde etse de özgürlükleri tamamen yok ettiklerini, otoriter bir yönetim kurduklarını ve zindanları aydınlarla doldurduklarına dikkat çekti.
Panelde söz alan bir başka konuşmacı olan ve UNESCO'da Dinlerarası Karşılaştırmalı Araştırmalar bölümünün başında olan Muhammed el-Haddad, Müslümanların yeni bir Rönesans gerçekleştirmeleri için 'Yeni İçtihat' kavramını ortaya attı. Modern İslam düşüncesinin meselelerini 19. yüzyıldan bu yana hep anlatılar şeklinde dile getirdiğini ancak bunu tanım şeklinde ortaya koyma konusunda başarısız olduğunu belirterek, içtihat konusunun bunun en bariz örneği olduğunu söyledi. Müslümanların o dönemden bu yana yaşadıkları gerçekliklerin hızlı bir dönüşüm geçirdiğini belirten araştırmacı, ancak Müslümanların dini algısının aynı doğrultuda gelişmediğine dikkat çekti. Muhammed Haddad, içtihadın İslam dünyasında başörtüsü, sakal gibi ayrıntı konularla sınırlı kaldığını belirterek, bu konularda bile uzun süren tartışmaların ardından nihai sözün söylemediğine ya da yeni meselelerin ele alınmasına yönelmediğini ileri sürdü.
DÜNYA BÜLTENİ - 2 ŞUBAT 2009 PAZARTESİ
