Yurtdışındaki Osmanlı eserlerinin hali perişan

Suudi Arabistan’daki Ecyad Kalesi’nin yıkılmasının ardından yurtdışındaki Osmanlı–Türk mimari eserlerinin envanterini çıkartma kararı alan AK Parti ilk incelemeyi Arnavutluk’ta yaptı. 80’den fazla yerli, 40’tan fazla yabancı kaynağa başvurulan araştırma sonuçları, tarihî mirasın nasıl yok edildiğini gözler önüne serdi. Arnavutluk’taki bin 71 Osmanlı–Türk mimari eserinden sadece yedisi sapasağlam ayakta. Az bir kısmı ciddi bakım ve tamirata ihtiyaç duyarken büyük bölümü tamamen yok olmuş. Geçmişte inşa edilmiş 482 cami ve mescitten ibadet edilebilenlerin sayısı günümüzde üçü geçmiyor. Başkanlığını Dışişleri Bakanı Yaşar Yakış’ın, genel koordinatörlüğünü İstanbul Milletvekili Nevzat Yalçıntaş’ın yaptığı AK Parti Yurtdışı Mimari Eserler Komisyonu, mimari eserlerin envanterinin çıkartılması için araştırmacı Ahmet Almaz’ı görevlendirdi. 8 ay önce çalışmalara başlayan Ahmet Almaz, proje kapsamında 30 ülkede araştırma yapacaklarını belirtti. Almaz, çalışmasında Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinden, Hollandalı Michel Kiel’in Arnavutluk’ta Osmanlı Mimari Eserleri kitabına kadar çok sayıda yazılı kaynağa başvurduğunu ifade etti. Envanter çalışmaları bittikten sonra eserlerden mevcut ve hasarlı olanların tek tek fotoğraflanacağını kaydeden Almaz’ın ilk ele aldığı ülke Arnavutluk. Ahmet Almaz’ın araştırmasına göre Arnavutluk’taki 482 cami ve mescidin 84’ü başkent Tiran’da, 105’i İşkodra’da bulunuyor. Sağlam olan Tiran’daki Ethem Bey Camii, Berat’taki Bekarlar Camii, Ergiri’deki Çarşı Camii dışında restorasyon gereken cami sayısı 10. Bunun dışında kalan 469 cami ve mescit tamamen tahrip edilmiş veya ortadan kaldırılmış halde. Restore bile edilemiyor Medrese ve mektep olarak geçmişte inşa edilmiş olan Osmanlı mimarisi ise 129 adet. Altısı başkentte, 32’si Elbasan’da, 21’i İşkodra’da yapılan mektep ve medreseden bugün ayakta kalan, hatta restore edilebilecek seviyede bir tek eser bile yok. 144 adet yapılan tekke ve zaviyenin 47’si Tiran’da, 51’i Dıraç’ta. Tekke ve zayivelerden günümüze kadar korunabilen eser sadece Berat’taki Halvetiye Tekkesi. Arnavutluk’ta han, hamam ve imaret olarak yapılan hiçbir eser kalmamış. Osmanlı’nın imaret olarak inşa ettiği 9 eser, 123 han ve 18 hamamdan iz yok. 18 saat kulesinden tek çalışanı Ethem Bey Camii’nin yanındaki saat kulesi. Toplam 4 kalenin biri ayakta, ikisine de restorasyon gerekiyor. Elbasan Kalesi sağlam olarak dururken, Tiran’daki Akçahisar Kalesi ve Berat Kalesi için tamir gerekiyor. Köprülerden şu an kullanılabilir olan Berat’taki Usumi Nehri Köprüsü. Elbasan’daki Ali Portina Köprüsü, Kir Köprüsü de yıkıma uğramış durumda. ZAMAN 13.02.2003