Başörtüsü konusundaki resmi saplantının ulaştığı akıl almaz boyutlardan bahsediyorum.
Konuyu biliyorsunuz: Cumhurbaşkanı Cumhuriyet Bayramı münasebetiyle verdiği resepsiyona, “kamu alanı”nda başörtüsünün yasak olduğu bahanesiyle, milletvekilleri de dahil olmak üzere bir kısım resmi zevatı eşsiz davet etti. Tabii, bunu yaparken, bir istihbarat teşkilatı gibi çalıştığı anlaşılan sekretaryasının istihbaratçılıktaki zaafı yüzünden herkesin bildiği başka bazı münasebetsiz durumlar da ortaya çıktı. Bu yetmedi, bir valiliğin “orduevi”nde düzenlediği benzer bir resepsiyona bazı başı örtülü yurttaşların da katılmış olduğunu öğrenince Genelkurmay Başkanlığı idari soruşturma başlattı. Nihayet, Yargıtay Dördüncü Dairesi yargılama esnasında başı örtülü bir sanığı duruşma salonundan çıkardı, yani kendisini savunmasına izin vermedi.
Başörtüsü konusunda resmi çevrelerin zihin ve duygu dünyasını tutsak almış olan bu bağnazca saplantının yol açtığı sonuçların tamamen hukuk dışı ve keyfi olduğunu, başkaları yanında ben de tam on beş yıldır yazıyor, söylüyorum. Ama bu son olayların art arda sökün etmesi artık “makul”ün bile sınırlarının zorlanmaya başladığını gösteriyor. Böyle bir atmosferde sözün gücünün her zamankinden daha az etkili olacağını bilmiyor değilim, ama bu felaketi başımızdan savmak için sıradan vatandaş olarak benim başvurabileceğim başka yol da ne yazık ki yok. Onun için bu yazıda meselenin hukukla ilgili bazı yönlerini yeniden kısaca ele almak istiyorum.
Cumhurbaşkanı önayak oldu
Önce şu “kamusal alan” meselesi... Rivayete göre, bu konudaki tutumunu meşrulaştırma sadedinde, Cumhurbaşkanı “kamusal alanda başörtüsünün yasak olduğu”nun Anayasa Mahkemesi kararlarıyla kesinleşmiş olduğunu buyurmuşlar. Bu görüş başlıca iki bakımdan yanlıştır. Birincisi, daha önce başka bir vesileyle belirttiğim gibi, hukuki bir sorun olarak başörtüsü yasağını “kamusal alan”la ilgili tartışmalara atıfla çözmeye imkan yoktur. Tam tersine, bu, hukuki tartışmayı daha da içinden çıkılmaz hale getirecek bir yoldur. Nitekim öyle de oldu. Çünkü, “kamusal alan” hukukla değil, siyaset teorisiyle ilgili bir kavramdır. Onun içindir ki, hukuk dilinde yaygın olarak kullanılan “kamusal” sıfatlı diğer kavramların bile (“kamu hizmeti”, “kamu yararı” gibi) anlam ve kapsamı üstünde hukukçular arasında bir mutabakat yoktur. Bir demokraside böyle olması da normaldir, çünkü ancak bu sayede farklı siyasi programların yarışabilmesi için bir zemin ortaya çıkmaktadır. Bu çerçevede, siyaset tercihleri önemli ölçüde “kamusal”a ne anlam verildiğine bağlı olarak değişkenlik gösterir.
Cumhurbaşkanı’nın açıklamasındaki ikinci yanlış da şuradadır: Anayasa Mahkemesi, kendilerinin iddia ettikleri gibi, “kamusal alanda başörtüsünün yasak olduğu”na dair bir karar vermiş değildir. Mahkeme’nin başörtüsü yasağına ilişkin yorumunun bu ibaredeki gibi bir formüle bağlanması, kamusal alanla ilgili tartışmalar üzerine sonradan yapılmış bir iştir. Gerçekte, Mahkeme’nin bu sorunu “kamusal alan” çerçevesinde çözmek veya bir yere oturtmak gibi bir saiki olmamıştır. Esasen böyle bir karar vermek bizim Anayasa Mahkememizin “bilimsel haddi” de değildir. Bildik, yerleşik hukuki kavram ve terimleri bile yorumlayışında çok ciddi sorunları olan bir mahkemenin, “kamusal alan” gibi siyaset felsefesinde uzun uzadıya tartışılmakta olan çetrefil bir politik kavramı nihai çözüme bağlama konusunda herhangi bir otoritesi elbette olamaz.
Yargıtay’dan da keyfi tutum
Dikkat çekmek istediğim ikinci mesele, Yargıtay’ın Dördüncü Dairesi’nin tutumuyla ilgilidir. Hepsi bir yana, bir mahkemenin kılık-kıyafetinden dolayı bir kişiyi savunma hakkından mahrum etmesini aklını ve sağduyusunu henüz yitirmemiş bir kişinin mazur görmesi mümkün değildir. Ayrıca, böyle bir tutum genel olarak hukuk ve adaletle de bağdaşmaz. Giyinme tarzından ve onun ima ettiği dünya görüşünden hoşlanmadığını daha yargılama sırasında alenen belli eden bir mahkemenin tarafsız bir adalet dağıtıcısı olabileceğine, bırakınız bu uygulamanın mağdurunu, biz hangimiz inanabilir, güvenebiliriz? Kaldı ki, sanığı hangi sebeple olursa olsun savunma hakkından yoksun bırakmak yürürlükteki anayasaya da açıkça aykırıdır. Sadece medeni dünyada değil, Türkiye’de de “adil yargılanma” ve bu çerçevede “savunma” hakkı anayasal bir haktır. Şu ironiye bakın ki, böyle bir uygulama “adil yargılanma” hakkının –2001 değişikliğiyle- Anayasal bir ilke haline getirilmesinden sonra ortaya çıkmaktadır.
Yargıtay Başkanı da ilgili Daire’nin tutumunu destekleyerek, yargılama usulüyle ilgili kanunların mahkeme başkanına “duruşmanın inzibatı”nı sağlama görevi verdiğini hatırlatmış. “Özrü kabahatinden büyük” dedikleri tam da böyle bir şey olmalı. Demek ki, hak arayışı içinde olan bir kişinin başını örtmesi “kamu düzeni”ni bozmuş oluyor. İyi ama, bu nasıl “kamu düzeni”dir ki, “marjinal” bir şeyle değil, fakat Türkiye toplumunda olağan sayılan ve yaygın olan bir giyim tarzıyla bozulmaktadır? Eğer öyleyse, sadece kimi politik ve idari makam ve merciler değil, mahkemeler bile Türkiye’de olağan olanı marjinalize etme derdindeler demektir. Yoksa sizin “kamu”nuzun Türkiye’nin gerçek kamusuyla hiç ilgisi yok mudur? Hem sonra, nasıl oluyor da siz mahkeme salonundaki “disiplin”le askeri disiplini birbirine karıştırabiliyorsunuz?...
Tek merkezden mi planlanıyor?
Yoksa siz, “kamu düzeni” derken aslında yurttaşlar topluluğunun tercih ve iradesinden tamamen bağımsız, özerk bir “Devlet”in (ve bu arada kamu yetkisi kullananların) ideolojik tercihlerinin değişmezliğini ve bunların istikrarını mı kastediyorsunuz? Evet, bir demokraside bunu politik bir proje olarak savunan bir siyasi parti olabilir, ama bir mahkeme nasıl böyle bir ideolojik tarafgirlik gösterebilir? Türkiye’de hadi demokrasiden vazgeçtik, asgari bir adalet de mi olmayacak? Ama bu olacak şey midir? Buna, dünya görüşü ve politik tercihi ne olursa olsun, herkesin karşı çıkması gerekmez mi?...
Şu anlaşılıyor ki, Türkiye’de artık adalet de güvende değildir; bundan böyle memurların (özellikle de asker olanlarının) ideolojisi adalet, hukuk, hak ve özgürlük gibi bütün diğer değerlerin üstünde olacaktır. Öyle ya, devletin her kapısından kovulan, resmi zevat tarafından sürekli aşağılanan insanlar son çare olarak mahkeme kapısına gittiklerinde bile oradan da tersyüz edileceklerse, bizim mütevazı, kendi halinde insanlarımızın sığınabilecekleri başka bir melce mi kalıyor? Bütün bu yapılanlar ve buna paralel olarak öne çıkarılan kamusal alanla ilgili söylem bana, bunların hepsinin tek bir merkezden planlandığı intibaını veriyor. Ve galiba ben bu söylemin sırrını da çözdüm: Bu merkez “kamu” derken aslında kendisini ve kendisi gibi düşünenleri, yani toplumun kendilerini imtiyazlı sanan bir azınlığını kastediyor.
PROF. DR. MUSTAFA ERDOĞAN
Hacettepe Üniversitesi Öğretim Üyesi
Zaman 8.11.2003
Kamusal alan Türkiye’yi vatandaşa dar ediyor







