Birleşik Kıbrıs'ın yol haritası

Yeni devletin esasları BM Genel Sekreteri Kofi Annan'ın Bürgenstock'ta taraflara sunduğu Kıbrıs çözüm planına göre, iki kurucu devletten oluşacak Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti, tek bir uluslararası kişilik ve egemenliğe sahip olacak. Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası, ancak federal parlamentonun kabul etmesi ve Kıbrıs Rum Devleti ile Kıbrıs Türk Devleti seçmenlerinin çoğunluğunun ayrı referandumlar aracılığıyla onayı halinde değiştirilebilecek. Anayasanın (Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti ile iki kurucu devleti tarif eden) iki temel maddesi değiştirilemeyecek. Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası'nın uygulanması Yüksek Mahkeme tarafından denetlenecek. Kuruluş Anlaşması ile kurulan yeni düzende herhangi bir tek taraflı değişiklik yapılması, herhangi bir şekilde bölünme veya ayrılma, özellikle Kıbrıs'ın tamamının veya bir kısmının diğer bir ülkeyle birleşmesi yasaklandı. Kurucu Anlaşma, Garanti Anlaşması ve İttifak Anlaşması yürürlükte kalacak. Ancak bunlar 'gerekli değişikliklerle' yeni devlete uygulanabilecek. Senato'da 24 Türk Planda "İki kurucu devletin ilişkisinde bir tarafı öteki taraf üzerinde otorite veya yasama yetkisi iddia edemez" deniyor. Ortak devletin senatosunda 48 sandalye, Türklerle Rumlar arasında eşit paylaştırılacak. Türk tarafının talebi üzerine, Türk kurucu devletinin senatörlerinin sadece Türklerden oluşacağı maddesi plana kondu. Federal devlette, Senato'nun yanı sıra Temsilciler Meclisi de bulunacak. 48 üyeli Temsilciler Meclisi'nde 36 Rum, 12 Türk var. Başkanlık Konseyi Başkanlık Konseyi, Rumların talebi doğrultusunda 6 Rum, 3 Türk üyeden oluşacak. İki Rum üyeyle bir Türk üyenin (toplam üç üye) oy hakkı olmayacak. Senato ve Başkanlık Konseyi'nde tarafların veto yetkisi olmayacak. Ancak Senato'da karar çıkması için hem çoğunluk şartı hem de Türk senatörlerin beşte ikisinin oyu aranacak. Aynı şekilde Başkanlık Konseyi'nde oy hakkı olan iki Türk üyeden en az birinin onayı olmazsa karar çıkmayacak. 13 Haziran'da tüm AB'yle birlikte Kıbrıs'ta da Avrupa Parlamentosu ve iki tarafın parlamentolarının seçimi yapılacak. Bu seçim sonrası Başkanlık Konseyi üyeleri belirlenecek. Konsey, kendi içinden başkan ve başkan yardımcısı seçecek. Farklı kurucu devletlerden çıkacak başkan ve başkan yardımcısı, Avrupa Konseyi toplantılarına birlikte katılacak. Davalar yeni devlete Birleşik Kıbrıs, AİHM'ye, Rumların 1974'ten beri Türkiye aleyhine açtıkları 47 davanın muhatabının artık kendisi olduğunu bildirecek. AİHM'den, bekleyen 4 bin başvurunun düşürülmesi de talep edilecek. Yeni bayrak göndere 24 Nisan referandumlarında iki taraftan da 'evet' çıkarsa, sonucun onaylanmasının hemen ardından şunlar yaşanacak: Adanın her tarafında törenler düzenlenecek. Törenlerde, anayasada belirlenen bayrak dışındaki bayraklar (örneğin Türk ve Yunan bayrakları) indirilecek. Birleşik Kıbrıs'ın ve kurucu devletlerin marşları çalınacak, bayrakları göndere çekilecek. Yeni plan, anlaşmanın yürürlüğe girmesi için Yunanistan, Türkiye ve Britanya'nın imzasını 'şart' koşuyor. Anayasada, Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti bayrağının federal hükümet binalarında AB bayrağıyla birlikte dalgalanacağı belirtiliyor. Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti için belirlenen sözsüz ulusal marşın notaları ve yeni bayrağın ölçüleri de tanımlanıyor. Yetki dağılımı Annan Planı, kurucu anayasada açıkça belirtilmeyen tüm yetkilerin, kurucu devletler tarafından kullanılmasını öngörüyor. Buna göre kurucu devletler, federal hükümete açıkça verilmemiş olan tüm yetkileri, kendi bölgesinde ve Birleşik Kıbrıs Anayasası sınırları içerisinde, egemen bir şekilde kullanacak. Kıbrıs Rum Devleti ile Kıbrıs Türk Devleti eşit yetkilere sahip olacak. İki kurucu devlet, Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası sınırları içerisinde ve hukukun üstünlüğü, demokrasi, laiklik ve temsili hükümet temel ilkeleri çerçevesinde kendi anayasalarını düzenleyecek. İki kurucu devlet, asayiş ve kamu güvenliği, turizm, kurucu devlet seviyesinde adli sistemin yönetimi, spor ve eğitim, sanayi ve ticaret, balıkçılık ve tarım, çevrenin korunması, sosyal güvenlik ve çalışma yaşamı, sağlık, şehir ve bölgesel planlama, aile, şirketler ve ceza hukuku alanlarında yetkili. Federal devlet, dış ilişkiler, Merkez Bankası'nın çalışmaları, federal düzeydeki mali işler, AB ile ilişkiler, doğal kaynaklar, iletişim ve ulaştırma, Kıbrıs vatandaşlığı, genel ve özel aflar, fikri haklar, tarihi miras, meteoroloji, havacılık, uluslararası denizcilik, Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti kıta sahanlığı ve karasuları, terörizmle mücadele alanlarında yetkili olacak. Federal hükümet, federal seçimler ve halkoylamaları, federal yasalara karşı işlenen suçlar, federal adli sisteminin yönetimi, federal mülkiyet konularında da yetkili olacak. AB ile ilişkiler Birleşik Kıbrıs'ın AB içindeki temsiliyeti, federal hükümetin yetkisindeki alanlarda federal hükümet aracılığıyla gerçekleştirilecek. Konu kurucu devletlerin yetki alanına giriyorsa Kıbrıs, ya bir federal hükümet temsilcisi, ya da Birleşik Kıbrıs adına hareket etme yetkisi bulunması şartıyla bir kurucu devlet temsilcisince temsil edilecek. Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti'nin AB'ye karşı olan bir yükümlülüğü kurucu devletlerin yetki alanına giriyorsa, ancak bir kurucu devlet yükümlülüklerini yerine getirmiyorsa, söz konusu kurucu devlet sorumluluklarının gereğini yapana kadar, federal hükümet gereken önlemleri alabilecek. Kurucu devlet, aynı zamanda Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti'nin bu aksaklık sonucunda karşılaştığı masraflardan veya ödediği cezalardan da sorumlu olacak. Ayrı polis teşkilatları Kurucu devletlerin ve federal hükümetin ayrı polis teşkilatları olacak. Her iki kurucu devlette de eşit sayıda personelle hizmet verecek olan federal polis, 'Kıbrıs'ın sınırlarını denetleme, federal görevlileri, binaları ve gayrimenkulu ve yabancı yetkililerle diplomatik misyonları koruma' görevlerini üstlenecek. Sadece bağlı bulunduğu kurucu devlet sınırları içinde faaliyet gösterecek kurucu devlet polisleri ise, asayişin korunması ve sağlanmasıyla kamu güvenliğinden sorumlu olacak. Devletlerin polis sayısı 700'er olacak; kurucu devlette yaşayan her 1000 kişiye en çok altı polis memuru düşebilecek. Polisler, sadece sivil görevlere uygun silah taşıyabilecek. Federal ve kurucu devlet polis görevlilerinden oluşan bir ortak soruşturma bürosu da oluşturulacak. İki kurucu devletin de eşit sayıda görevliyle temsil edileceği büro, federal başsavcıya karşı sorumlu olacak. Toprak devri Kuruluş Anlaşması'nın yürürlüğe girmesiyle yasal olarak Kıbrıs Rum Devleti'nin bir parçası olacak toprak ayarlamasına tabi bölgeler, üç yılı geçmeyecek geçici bir süre için Kıbrıs Türk Devleti tarafından yönetilecek. Bu bölgelerin yönetimi Rum Devleti'ne BM gözetiminde altı aşamada devredilecek: 1. aşama, 104 günde devredilecekler: Ara Bölge, Maraş, Erenköy 2. aşama, 6 ayda devredilecekler: Düzce ve Taşköy 3. aşama, 1 yılda devredilecekler: Bademliköy, Ömerli ve Kırklar bölgeleri 4. aşama, 2 yılda devredilecekler: Çayönü, Güvercinlik, Akdoğan, Türkmenköy, Gayretköy, Yeşilırmak ve Soli bölgeleri 5. aşama, 2.5 yılda devredilecekler: Gazimağusa, Haspolat, Alayköy ve Bostancı bölgeleri 6. aşama, 3 yılda devredilecekler: Korkuteli, Dörtyol, Pirhan, Paşaköy, Türkeli, Yılmazköy, Şirinevler, Akçiçek, Kozan, Kılıçarslan, Gürpınar, Özhan, Karpaşa, Mevlevi, Kalkanlı, Akçay, Güzelyurt, Güneşköy, Aydınköy, Yeşilyurt, Gemikonağı ve Yedidalga bölgeleri. Mülkiyet hakları Taşınmaz mallara ilişkin talepleri Kuruluş Anlaşması'nda yer alan kriterlere göre değerlendirmek üzere bağımsız ve tarafsız bir Mülkiyet Kurulu oluşturulacak. Mülkiyet haklarının ne şekilde kullanılabileceği, etkilenen malın bulunduğu yere göre olacak. Toprak ayarlamasına tabi bölgelerin şimdiki sakinlerinin haklarını ve menfaatlerini korumak için özel düzenlemeler yapılacak. Yeniden yerleştirilecek kişilerin hane halkı olarak kaydı yapılacak. Topluluk halinde yaşayan kişiler topluluk olarak yeniden yerleştirilmeyi talep edebilecek. Yeterli maddi imkâna sahip kişiler, ilgili bölgenin idaresinin devri için anlaşılmış tarihten en geç bir ay önce malı boşaltacak. Yeterli maddi imkâna sahip olmayan kişilere, alternatif konut belirlendikten sonra, yeniden yerleştirme için üç aydan az olmayan bir ihbar süresi verilecek. Küçük çocukları, yaşlı bireyleri ve sakat bireyleri olan aileler için özel tedbirler alınacak. Mülkiyet hakları Tasarrufu kaybeden mal sahibine, mal üzerinde etkin denetim kullanabilmesini sağlayacak şekilde, kendi amaçları için kullanım da dahil olmak üzere malın yasal ve fiziksel tasarrufunu vermek suretiyle haklarının yeniden kazandırılması sağlanacak. Herhangi bir tasarrufu kaybeden mal sahibi tazminat talep edebilecek. Tazminat almayı seçen veya mallarına ilişkin hakları mülkiyet düzenlemeleri altında iade edilmeyen tasarrufu kaybeden mal sahipleri tam ve etkin tazminat alabilecek. Tazminatın düzeyi, Mülkiyet Kurulu tarafından uluslararası standartlara göre belirlenecek ve tasarrufun kaybedildiği zamanki değerin kıyaslanabilir yerlerdeki gayrimenkul değerlerindeki artışa göre ayarlanması temelinde hesaplanacak. Tazminat, etkilenen malın Mülkiyet Kurulu'na devredilmesi karşılığında Tazminat Fonu'ndan hazırlanan tazminat bonoları şeklinde ödenecek. Hak iadesinde kısıtlamalar Kurucu devletteki toplam toprak alanının ve konut sayısının en çok yüzde 10'una ve herhangi bir belediye veya köydeki toplam alanın ve konut sayısının en çok yüzde 20'sine ilişkin tasarruf hakları, diğer kurucu devletten gelen kişilere iade edilecek. Büyükten küçüğe olmak üzere yaş sırasına göre öncelik tanınarak uygun talep sahiplerine hakları iade edilecek. Ancak, bu kısıtlamalar 1974'te çoğunlukla Marunilerin yaşadığı köyler ve Karpaz bölgesindeki Dipkarpaz, Yeni Erenköy, Sipahi ve Adaçay için geçerli değil. Askerler Garanti Antlaşması; Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti'nin bağımsızlığı, toprak bütünlüğü, güvenliği ve anayasal düzenine ek olarak, kurucu devletlerin toprak bütünlüğü, güvenliği ve anayasal düzeni kapsayacak. Anlaşmaya göre, 2011'e kadar tüm rütbeler dahil olmak üzere 6 biner, 2018'e kadar 3 biner Türk ve Yunan askeri, Kıbrıs Türk Devleti ve Kıbrıs Rum Devleti'nde konuşlandırılabilecek. Bu tarihten sonra 1960 anlaşmalarındaki gibi sembolik olarak 950 Yunan, 650 Türk askeri kalabilecek. Ancak Türkiye'nin AB'ye girişiyle, tüm Türk ve Yunan askerinin Kıbrıs'tan çekilmesi de değerlendirilecek. Kuruluş Anlaşması'nın yürürlüğe konulması, BM Barış Gücü tarafından izlenecek. BM Barış Gücü, federal hükümet her iki kurucu devletin onayını da alarak aksine karar alıncaya kadar adada kalacak. Kıbrıslı Türk ve Rum askeri birlikleri feshedilecek. Sportif silahlar haricindeki tüm silahların kullanımı yasaklanacak. Kıbrıs, her iki kurucu devletten onay almadan, toprağını uluslararası askeri operasyonlara açmayacak. Bu konuda Türkiye AB'ye girene kadar, Türkiye ve Yunanistan'ın rızası da gerekli. Vatandaşlık Tek bir Kıbrıs vatandaşlığının yanı sıra, aynı zamanda Türk kurucu devleti veya Rum kurucu devleti iç vatandaşlık statülerinden birine sahip olunması öngörülüyor. Federal seçimlerde iç kurucu devlet vatandaşlığı statülerine göre, kurucu devlet seçimleri ile yerel seçimlerde ise sürekli ikâmet edilen yerde oy verilecek. Hangi kurucu devlet vatandaşı olunduğuna bakılmadan, tüm Kıbrıslılar için dolaşım özgürlüğü olacak. Sonradan Kıbrıs vatandaşı olabilme koşulları da sıralanıyor. Vatandaşlığa kabul edilmek için koşullar: 18 yaş veya üzerinde olmak, dört yılı Kuruluş Anlaşması'nın yürürlüğe girmesinden sonra olmak üzere Kıbrıs'ta kesintisiz en az dokuz yıl ikamet etmek, resmi dillerden birini bilmek, güvenlikle ilgili bir yasağa tabi olmamak ve cezai mahkûmiyeti bulunmamak. Kolaylaştırılmış vatandaşlık kazanmak için de Kıbrıs vatandaşı olan veya Kıbrıs vatandaşlığına kabul edilen kişilerle en az 2 yıldan bu yana evli olan eşlerin talebi gerekiyor. Vatandaşlık, Kıbrıs vatandaşlığı kazanmış kişilerin reşit olmayan çocukları tarafından doğrudan kazanılacak. Anlaşmaı yürürlüğe girdiğinde, 1963'te Kıbrıs vatandaşlığına sahip olan herhangi bir kişiyle onun soyundan gelenler ve bu kişilerin eşleriyle adadaki her iki tarafın lideri tarafından verilecek ve eşlerle çocuklar dahil 45 bin kişiyi içerecek listede yer alan kişiler Kıbrıs vatandaşı olacak. BM Genel Sekreteri'ne iki tarafın ayrı ayrı sunacağı listede yer almak için şu kişiler müracaat edebilecek: 18 yaşına basmadan önce en az 7 yıl ve son 5 yıl içinde en az 1 yıl Kıbrıs'ta sürekli ikamet etmiş olan 18 yaş veya üzerindeki kişiler ve bu kişilerin Kıbrıs'ta sürekli ikamet eden reşit olmayan çocukları. Kıbrıs'ta kesintisiz 7 yıldan fazla bir süre sürekli ikamet etmiş olan kişiler. Öncelik, kaldıkları sürenin uzunluğuna bağlı olacak. Bir Kıbrıs vatandaşı, Kuruluş Anlaşması yürürlüğe girdiğinde Kıbrıs Rum kurucu devleti veya Kıbrıs Türk kurucu devleti bölgesinde ikamet ediyor olmasına bağlı olarak, iki devletten birinin vatandaşlığını kazanacak. Anlaşma yürürlüğe girdiğinde, aşağıdaki köylerden birinde yaşayan kişiler 1 yıl içerisinde, diğer iç kurucu devlet vatandaşlığı statüsüne sahip olmayı tercih edebilecek. Maruni köyleri: Gürpınar, Özhan, Karpaşa ve Koruçam/Kormakiti Mesarya: Pile, Yılmazköy ve Türkeli Dillirga: Günebakan, Yeşilırmak, Süleymaniye, Kurutepe, Gemikonağı, Madenliköy ve Erenköy Karpaz: Dipkarpaz, Yeni Erenköy, Sipahi, Adaçay, Yeşilköy, Agios Therissos ve Ziyamet Kıbrıs dışında yaşayan Kıbrıs vatandaşları, atalarının 1974 öncesinde Kıbrıs Rum veya Kıbrıs Türk toplumuna mensup olmalarına bağlı olarak iç kurucu devlet vatandaşlığı statüsü kazanacak. Bir kurucu devlet, Kuruluş Anlaşması'ndaki hükümlere uygun olarak kendi bölgesinde ikamet etmeyi seçen diğer devletten kişilere, kendi vatandaşlığı statüsünü vermek zorunda değil. Ancak kurucu devletler bu durumdaki vatandaşlara siyasi haklar tanımak zorunda. İlk 6 yıl boyunca, sürekli ikamet hakkı üzerinde moratoryum konulurken, 7. ve 10. yıllar arasında köy veya belediye nüfusunun en çok yüzde 7'si kadar kişiye, 11. ve 15. yıllar arasında köy veya belediye nüfusunun en çok yüzde 14'ü kadar kişiye, 15. yıldan sonra da, ilgili kurucu devlet nüfusunun en çok yüzde 21'i kadar kişiye ikamet hakkı tanınıyor. Bu sınırlamalar, Kuruluş Anlaşması'nın yürürlüğe girmesinden 2 yıl sonra, 65 yaş üzerindeki eski sakinlerden herhangi biri ve onun eşi veya tek bir kardeşi ile belirli köylerin eski sakinleri ve onların soyundan gelenlere uygulanmayacak. Bu köyler şunlar: Dillirga köyleri: Günebakan, Yeşilırmak, Süleymaniye, Kurutepe, Gemikonağı, Erenköy ve Madenliköy Mesarya: Pile, Yılmazköy ve Türkeli Karpaz: Dipkarpaz, Yeni Erenköy, Sipahi ve Adaçay Diğer kurucu devlette ikamet tesis etmede öncelik, ilk olarak malının tasarrufu kendisine iade edilen kişilere ve onların ailelerine, ikinci olarak ilgili belediye veya köyün sırasıyla 1963 veya 1974'ten önceki sakinlerine, üçüncü olarak da her iki kategorideki kişilerin vârislerine verilecek. İkamet üzerindeki sınırlamalar adanın tümünde dolaşım özgürlüğüne engel olmayacak. Buna; herhangi bir Kıbrıs vatandaşının ortalama olarak haftada 3 gün, tasarrufu kendisine iade edilen malında veya Kıbrıs'ın herhangi bir yerindeki bir konaklama yerinde tatil yapması veya kalması da dahil ediliyor. Seçimler Kıbrıs vatandaşları, kurucu devlet ve yerel seviyedeki seçimlerle ilgili siyasi haklarını iç kurucu devlet vatandaşlığı statüsüne bakılmadan, sürekli ikamet ettikleri yerde kullanacak. Federal seviyedeki seçimlerde ise tüm Kıbrıs vatandaşları, yine ikamet ettikleri yere bakılmaksızın, iç kurucu devlet vatandaşlığı statüsüne göre oy kullanacak. Bir Kıbrıs vatandaşı, seçimlerde, ikamet ettiği yerde oy kullanma hakkını, ikametini tesis etmesini izleyen altı ayda elde edecek. Türk ve Yunanlı ikameti Türk ve Yunan vatandaşları Birleşik Kıbrıs'tan, ülkeye giriş ve ikamet hakları konusunda, AB kanununun ve AB'ye katılım anlaşmasının izin verdiği ölçüde eşit olacak. Kurucu devletlere, Türk ve Yunan vatandaşlarına, Kıbrıs Türk ya da Kıbrıs Rum kurucu devletinin iç kurucu devlet vatandaşlığı statüsüne sahip Kıbrıs vatandaşlarının yüzde 10 seviyesine kadar sürekli ikamet hakkı verme yetkisi verilecek. Öncelik, Kuruluş Anlaşması'nın yürürlüğe girmesinden itibaren Kıbrıs'ta kalma süresinin uzunluğuna bağlı. Bu sınırlamalar, 7 yıldan fazla kalmamaları şartıyla, öğrenciler ve üniversitelerin geçici akademisyenlerine uygulanmayacak. Sürekli ikamet hakkı kazanan Yunan ve Türk vatandaşlarının siyasi hakları yok. Bu kişilerin siyasi hak kullanabilmeleri için, Kıbrıs vatandaşlığını kazanması gerekiyor. Tatil günleri Referandum tarihi olan 24 Nisan, Birleşik Kıbrıs'ın milli bayramı. Şu günlerde resmi tatil yapılacak: 1 Ocak (yılbaşı), 1 Mayıs (İşçi Bayramı), 9 Mayıs (Avrupa Günü), 25 Aralık (Noel), Paskalyadan önceki cuma (Good Friday), Paskalya, Ramazan ve Kurban bayramlarının ilk günleri, Mevlid Kandili. Türkler ve Rumlar arasında karşılıklı anlayışı geliştirmek için bağımsız bir 'Uzlaştırma Komisyonu' oluşturulacak. Bu komisyon, Kıbrıs sorununun tarihini yeniden yazacak. RADİKAL 04.04.2004