Küreselleşme rüzgârı Asya'da

Orta Asya, 15 yıl önce akla hayale gelmeyecek görüntülerle yüz yüze bugün. SSCB'nin dağılması, özellikle de 11 Eylül'ün ardından Kırgızistan, Özbekistan, Tacikistan'da kurulu üslerde ''Amerikan postalları'' Asya steplerini çiğniyor.Özbekistan ve Türkmenistan'ın tersine, liberal eğilimlerin ağır bastığı Kazakistan ve Kırgızistan, SSCB'nin dağılmasının ardından sıkıntılı ve sorunlu süreçler geçiriyor... İzmir Ticaret Odası'nın iş gezisi, Kazakistan ve Kırgızistan'ı kapsıyor.Tarihi İpek Yolu'nun temel taşlarından Kazakistan'da, Almatı'dayız. Türklerin yaptığı Ankara Oteli'ni merkez alıp, solda yükselen Tanrı dağlarından, sağda uzanan uçsuz bucaksız ovaya, kısacası ülkenin her bir karışına Cumhurbaşkanı Nazarbayev 'in gücü sinmiş. Lider gücünün boyutu, gerek uluslararası anlaşmazlıkların, gerekse günlük ekonomik uyuşmazlıkların giderilmesinde belirleyici oluyor. Özellikle yabancı şirketler, karşılaştıkları önemli sorunları, Nazarbayev ya da ailesi aracılığıyla çözmeye çalışıyorlar. Kapitalizmin kucağında ABD'nin yıllardır yürüttüğü tek kutuplu dünya yaratma planlarının ardından bir gecede yeni düzenin ''kucağına düşen'' (aslında uzun bir mücadelenin ardından) komünist yöneticilerin çoğunluğu, ertesi gün koltuklarına birer ''kapitalist'' olarak oturturken, yeni düzenin temel taşlarından ''rüşvet, yolsuzluk, mafya'' döngüsünde işleri yürütmeye çabalıyorlar. Her iki ülke de yabancı sermayenin, daha doğrusu ABD'nin, şirketler aracılığıyla sürdürdüğü yapılanma, günlük yaşamın her bölümüne yansıyor. Benzin istasyonlarından iş merkezlerine kadar tabelalarda neredeyse Rusça kadar İngilizcenin egemenliği söz konusu. Ayrıca sosyalist düzenin eksiksiz planladığı, altyapısı tamam Almatı'nın geniş caddelerinde bazıları eskort eşliğinde yol alan her marka son model jip ve arabalar, İstanbul'da olduğu gibi yeni zenginlerin yaşadığı, etrafı yüksek duvarlarla örülü siteler, bu sitelerde her biri 400-500 bin dolar değerinde lüks villalar, bu villaların Kalaşnikoflu özel korumaları... Dünyanın en önemli rezervlerine sahip petrol ve doğalgaz zengini Kazakistan'da, Rusya- ABD kapışması dengeleri belirliyor. ABD'li yöneticiler, Ortadoğu'da olduğu gibi işlerin oluruna bırakılmayacağını çok önceden duyurmuşlardı. ABD'nin küresel paylaşımda 11 Eylül'le birlikte tırmanan ''yeni muhafazakâr yaklaşım ve planlarının'' arenasında, nasıl olacaksa bir istikrar aranmaya çalışılıyor bölgede. Bir yanda Amerikan üsleri diğer yanda Rus... Kırgızistan'da ABD uçakları Kırgızistan'da ''Bişkek Havaalanı'' na iner inmez Amerikan askeri uçaklarıyla karşılaşmak, daha ilk ağızda bir fikir veriyor. ABD'nin Kırgızistan'daki askeri üslerini biliyorduk da, sivil havaalanlarını da kullandığından habersizdik. Daha sonra basın toplantısına katıldığımız Kırgızistan Sanayi ve Ticaret Bakanı Amangeldi Muraliyev 'e ilk sorumuz bu konuda olmuştu: ''Sivil havaalanlarıyla ilgili ABD'yle yeni bir anlaşma mı yaptınız Sayın Bakan?'' Muraliyev özellikle Ortadoğu ve Avraysa'da geçerli olan, o sihirli yanıtı verdi: ''Malum bölgemizde terör var. Bu, teröre karşı bir mücadele...'' Afganistan, 11 Eylül, Irak derken ABD bölgeye çöreklendi. Bazı gazetelerde ''Amerikalılar üs kurdular. 4 binden fazla asker gelecek. Herkes bayram ediyor. Alışveriş artacak, ekonomi canlanacak'' diye haberler çıkmış o dönem... Yine de Amerikalıların işi zor bu bölgede. Öyle sokakta rahat rahat dolaşamıyorlar. ABD'lilerin iki katını kapattığı, kentin en güzel oteli Hayat'a normal müşterilerin araçla girmesi oldukça güç. Devlet düzeyinde yapılan yatırımlarda ABD, Rusya, Almanya ilk 3 sırada. Özel sektör yatırımlarında ise Türkiye 2003'te 26 milyon dolar yatırımla 3. sırada.Ülkede 417 Türk işletmesi var. 319 da Türklerin ortak olduğu işletme. Türkiye ile dış ticaret son bir yılda yüzde 10.8 artarak 30 milyon dolara yaklaşmış. Böylece dış ticarette 10. sıraya yerleşmiş. Demokratikleşme konusuna gelince... ''Çimkent Havaalanı'' ya da bazı kapısız genel tuvaletlerde gördüğümüz şeffaflıktan söz etmek oldukça güç. Cumhuriyet / 30.09.2004