İran, Afganistan ve Hazar bölgesiyle komşu olan ve dünyanın 5. büyük doğalgaz yataklarına sahip 5 milyon nüfuslu Türkmenistan'ın 21 yıldır tek hâkimi Saparmurat Türkmenbaşı'nın, 66 yaşında aniden kalp krizinden ölmesi, küresel enerji savaşının fitilini ateşledi.
Dikkatler demokrasi geleneği ve demokratik kurumları olmayan eski Sovyet cumhuriyetindeki iktidar kavgasına çevrildi. Enerji koridorunun göbeğindeki ülkedeki yeni lider, Rusya, ABD, AB ve Çin arasındaki jeostratejik savaşın galibini belirleyecek. Türkmenbaşı için yedi günlük yas ilan edilirken, devlet kontrolündeki basın 'Kalplerimiz ıstırap içinde', 'Yeri doldurulamayacak kayıp' başlıklarıyla çıktı. Pazar günkü cenaze töreni öncesi başkent Aşkabat'ın sokakları temizlenirken, yeni yıl süslerinin yerini siyah kurdelalar aldı, restoranlar kapatıldı, alkol satışı yasaklandı.
Meclis Başkanı kovuldu
Sürgündeki muhalefet dönüş hesabı yaparken, iktidar belirsizliğinde yıldızı parlayan vekâleten başkanlığa atanan Başbakan Yardımcısı Gurbanguli Berdimuhammedov oldu. Berdimuhammedov, anayasa gereği vekâlet üstlenmesi gerektiği halde içeriği belirsiz bir soruşturmayla safdışı edilen meclis başkanı Ovazgeldi Atayev'i dün görevden aldı. Türkmenbaşı'nın ölümünü duyurmak 2001'den beri en yakınındaki Berdimuhammedov'a düştü. 49 yaşındaki diş hekimi, önceki gece başı üstünde Türkmenbaşı'nın portresinin asılı bulunduğu halde, altın yaldızlı bir koltuğa oturup televizyondan ilk açıklamasında, "Ulusumuz öksüz kaldı" dedi. "Seçim büyük liderimizin koyduğu demokratik temellerde yapılacak" diyen Berdimuhammedov, seçim tarihine Halk Konseyi'nin 26 Aralık'ta karar vereceğini duyurdu. Konsey'in olası adayları da görüşeceği kaydedildi. Moskova merkezli BDT Enstitüsü uzmanı Konstantin Zatulin, "Stalin'in ölümünden sonraki Sovyetler gibi. Önce liderlik birlik ruhu sergiler, sonra iç çatışma başlar" dedi.
Oğul Murad devreye girer mi?
Ülkede Türkmenbaşı'nın da üyesi olduğu Akhal Teke aşireti dahil beş temel aşiret bulunurken, 2 bin üyeli Halk Konseyi'nin bugüne dek pek işlevi olmadı. Anayasa seçimin iki ay içinde yapılmasını öngörürken, Berdimuhammedov'un vekâlet görevi uyarınca seçime katılmaması gerek. Ama Berdimuhammedov'un Türkmenbaşı'nın siyasete pek bulaşmayan oğlu Murad Niyazov'la rekabet olasılığı dışlanmıyor. Bunda Türkmenbaşı'nın 2005'te Anayasa'dan başkanın ancak Türkmen olabileceği ifadesini silmesi de etkili. Zira Murad Niyazov anne tarafından Rus.
Muhalifler dönmek istiyor ama...
Batılı uzmanlar, Berdimuhammedov'un 'gerçek lider' ortaya çıkana dek vekâlet görevi üstleneceğini söylerken, sürgündeki eski Başbakan Yardımcısı Hudayberdi Orazov, Berdimuhammedov'un atanmasını KGB temelli güvenlik servislerinin işe koyulmasının işareti saydı. Savunma Bakanı Agageldi Memedgeldyev liderliğindeki güvenlik güçlerinin özel birim kurup başına Berdimuhammedov'u getirmesi de dikkat çekti. Ordu alarma geçerken, sınırların çoğu hakkında suç dosyası olan muhaliflere kapatıldı. Türkmenbaşı 2002'de kendisine suikast girişimi gerekçesiyle tutuklama kampanyası yürütmüş ve eski Dışişleri Bakanı Boris Şıhmuradov dahil yüzlerce muhalif tutuklanmıştı.
En son 1992'de yüzde 95.5 oranında oyla seçilen Türkmenbaşı 1999'da kendisini 'ömür boyu lider' ilan ettirse de son dönemde 2010 itibarıyla liderliği bırakacağı ve halefini ilan edeceğini söylemişti.
Hal böyleyken, Rusya ile ABD'nin, Aşkabat'a ilişkileri güçlendirme çağrıları dikkat çekti. Türkmen doğalgazını, Avrupa pazarını tekeline almış Rus devlet şirketi Gazprom kontrol ediliyor. Geçen yıl Rusya'nın Ukrayna'ya gaz musluğunu kapamasıyla çıkan krizi, Gazprom hattından Kiev'e ucuz gaz veren Türkmenbaşı çözmüştü. ABD ile AB'nin hesabı ise Rusya'yı baypas edip Hazar'dan geçecek boru hattı inşası. Enerji açlığı çeken Çin'e 2009'da gaz verecek hat için anlaşma imzalandı. Yine Afganistan-Pakistan-Hindistan hattı gündemde. Uzmanlar, Gazprom ve Batı arasında iktidar mücadelesine dikkat çekerken, Komsomolskaya Pravda, 'Aşkabat'taki savaş doğalgaz servetini kimin kontrol edeceğini belirleyecek' tespiti yaptı. Berdimuhammedov ise Türkmenistan'ın imzaladığı tüm enerji anlaşmalarına bağlı kalacağı güvencesi verdi.
RADİKAL 23.12.2006
