Gıyaseddin Cemşid - Cebir, Aritmetik

On dördüncü asrın sonlarına doğru Maveraünnehr bölgesinde bulunan Kaş şehrinde doğduğu bilinmektedir. 1429 senesinin sonbaharında Semerkant'ta öldüğü bildirilmektedir. Gıyâseddin Cemşîd, ilk tahsiline Kaş'ta başladı. Babası, zamanın önde gelen din ve fen âlimlerindendi. Önce sarf, nahiv ve fıkıh ilmini öğrendi. Mantık, belagat, matematik ve astronomi ilimlerini tam manasıyla tahsil etti. İlim aşkına uzun süren seyahatlere çıkar ve azimle çalışırdı.

Meraga'da yapılan rasathanede çalışarak, astronomi cetvellerini (ziycleri) yeniden düzenleyip ortaya koydu. Böylece astronomide yeni ufukların açılmasını sağladı. Avrupalı ilim tarihçileri, yıldızların ve gezegenlerin yörüngelerinin daire şeklinde olmayıp, Elips şeklinde olduğunun keşfini Kepler'in başarılarından sayarlar. Hâlbuki ondan yüz sene önce Gıyâseddin Cemşîd, bu ilmi hakikati Nükhet-ül Hedaik adlı eserinde izah etmiş ve ortaya koymuştur.

Gıyâseddin Cemşid, kurulmasında büyük emek ve hizmetlerinin geçtiği Semerkant rasathanesinde ilk müdür olarak da görev yapmıştır. Burada sürdürdüğü çalışmalar sırasında hazırlanan Uluğ Bey Ziyc'inin meydana getirilmesinde de büyük emeği geçmiştir. 

Aritmetik işlemlerinde büyük önem arz eden virgülü, ilk defa Gıyâseddin Cemşîd kullandı. Astronominin yanı sıra, ilmi çalışmalarını daha çok matematik alanında yoğunlaştıran Cemşîd, en önemli buluşlarından biri olan Ondalık kesri bularak, bunu bir sistem haline getirmiş ve Aritmetikte kesir sistemini ile virgülü ilk o kullanmıştır. Risalet'ül Muhitiyye adlı eserinde bu gerçek apaçık görülmektedir. Aritmetikte ilk defa ondalık kesir sistemini keşfeden ve bu konuda eser veren odur. Hâlbuki ondalık kesirlerin keşfi, Simon Stefan'a mal ediliyordu.

Cebirde de yeni buluşları vardır. Bilhassa Uluğ Bey'e sunduğu "Miftah-ül Hisap" adlı eserinde, herhangi bir dereceden kök almalarını açıklamıştır ki, bu, Batı ilim dünyasında ancak 300 yıl sonra İsaac Newton tarafından ulaşılabilen neticedir. Ayrıca Cemşid (pi) sayısının 9. rakama kadar doğru değerini tespit etmiştir. 

Batı bilim dünyasında 17. yüzyıl sonlarına kadar tesirini sürdüren ve yirminci yüzyıla kadar dikkatleri üzerine toplayan bilgini meşhur eden eserleri olmuştur. Bilhassa matematik sahasında Batı ilim dünyasının adından söz ettiği Gıyâseddin Cemşid, 8 ile 16. yüzyıl bilim tarihini incelediğimizde matematik ve astronomi alanında en önde gelen bilgin olarak karşımıza çıkar. Zamanında astronomi ve matematik öylesine ileri gitmişti ki, Avrupa bu seviyeye ancak 17. yüzyıl sonlarına doğru ulaşabilmiştir.