Son yıllardaki arkeolojik bulgularla Türklerin Anadolu'daki tarihine ışık tutan Ani, fethinin 962'nci yıl dönümünde yeniden gündemde. Doç. Dr. Muhammet Arslan, Türklerin Anadolu'ya girişinde Malazgirt'ten önce Ani'nin önemli bir merkez olduğunu belirtti.
Ani'nin, Malazgirt Zaferi'nden 7 yıl önce, 1064'te fethedildiğini hatırlatan Arslan, kentin Türklerin Anadolu'daki ilk yerleşim ve medeniyet merkezlerinden biri olduğunu söyledi.

Fethin ardından kentin en büyük yapılarından Katedral camiye dönüştürüldü ve 16 Ağustos 1064'te burada ilk cuma namazı kılındı. Fethiye Camii'nin Anadolu'daki ilk cami ve mescitlerden biri olduğunu belirten Arslan, yapıyı "Anadolu'nun ilk Ayasofyası" olarak nitelendirdi.
Ani'deki Türk varlığını ortaya koyan önemli buluntular arasında kuzey dış surlarında yer alan Kûfi kitabe ve Büyük Selçuklu Devleti'nin sembollerinden aslan kabartması da bulunuyor.

2021'de Fethiye Camii'nin güneybatısında başlatılan kazılarda ise yaklaşık 1500 metrekarelik bir mezarlık alanı ortaya çıkarıldı. Alanda sekizgen gövdeli kümbet kalıntısı, sanduka biçimli mezar taşları ve akıt tipi mezar odaları bulundu.
Uzmanlar, söz konusu alanı Anadolu'daki erken dönem Türk-İslam mezarlıklarından biri olarak değerlendiriyor. Bulgular, Ani'nin yalnızca askeri bir fetih noktası değil, Anadolu'da Türk-İslam medeniyetinin şekillenmeye başladığı önemli merkezlerden biri olduğunu ortaya koyuyor.