Gama ışınım patlamaları ilk kez Türkiye'den gözlendi

Gama Işınım Patlamaları (Gamma Ray Bursts-GRB) elektromanyetik spektrumun en yüksek enerjili bandında kaydedilen nedeni hala anlaşılamamış parlamalardır. Gama ışınları atmosferi geçemediklerinden GRB'ler ancak uydularla tespit edilmektedir. 1991-2000 arasında NASA'nın GRO uydusundaki BATSE deneyiyle yılda ortalama 1000 tane patlama kaydedildi. GRB'lerin kimisi saniyenin binde biri kadar sürerken kimisi 10 saniye boyunca parlak kalabilir. GRB'ler 30 yıldır astrofiziğin en çetrefil çözülmemiş problemlerinden biridir ve bugün de temel sorular cevapsız kalmaktadır. Çeyrek yüzyıl boyunca GRB kaynaklarının galaksimizin içinde mi yoksa kozmolojik uzaklıklarda mı olduğu sorusu çok sıcak tartışmalara yol açtıktan sonra, nihayet 1997 yılında, patlamalardan birinin çok uzaktaki bir galaksi ile ilişkilendirilebilmesiyle, astrofizikçiler GRB'lerin kozmolojik kökenli olduğunu kabullendi. En şiddetli olaylar Eğer GRB'ler gerçekten kozmolojik uzaklıklardan geliyorsa, ışımalarının bize kadar ulaşabiliyor olması, GRB'lerin Büyük Patlama'dan sonraki en şiddetli (yeğin) olaylar oldukları anlamına gelir. En parlak olduğu anda bir GRB tüm bir galaksinin 100.000 katı kadar enerji yayabilir. Bir GRB evrenin uzak köşelerinde değil de bize en yakın yıldızın bulunduğu uzaklıkta olsaydı, birkaç saniye için Güneş'ten milyon defa daha parlak olurdu! GRB'lerin ne zaman nerede olacağını önceden kestiremediğimizden ilk veriler düşük çözünürlüklü ama tüm gökyüzünü tarama yeteneğine sahip gama ışını uydularından geliyor. Ancak X-ışını uyduları ve optik teleskoplar da parlamayı tespit ederlerse, kaynağın yönü çok daha hassas şekilde belirlenebiliyor. Bunun için de parlama sönmeden optik teleskopların gama parlamasının bulunduğu bilinen genişçe bölgeye yönelip parlamayı yakalamaları gerekli. Türkiye'den gözlemler Ümit Kızıloğlu ve arkadaşları, Gama Işını patlamaları olduğunda hemen izlenmesi için TUG'a bir fırsat gözlemi projesi vermişlerdi. TUG müdürü Prof.. Dr. Zeki Aslan da bu fırsat gözlemi projesini bu yılki gözlem programına almıştı. Tesadüfen 13 Ağustos 2002'de tüm dünyaya Internet ağı aracılığıyla yayılan Gama Işınım Patlaması GRB020813'ün haberini aldıklarında, o sırada TUG'da ekibin genç araştırmacıları Dr. Sinan Kaan Yerli (ODTÜ) ve Dr. Aşkın Ankay (ODTÜ, şimdi Feza Gürsey Enstitüsü) TUG gece asistanı Dr. Irek Khamitov'un yardımıyla OB yıldızları gözlemekteydiler. Yapmakta oldukları gözlemi kesip, teleskoplarını acil olarak Gama Işınım Patlaması'nın olduğu yöne çevirdiler ve hızla sönmekte olan ışınımını yakalamayı başardılar. 4 Ekim 2002 de talih fırsat gözlemi projesine bir daha güldü. Bu sefer de TUG'da ODTÜ'den Doç. Dr. Şölen Balman ve İstanbul Üniversitesi'nden Dr. Hasan Esenoğlu yine farklı bir proje için novaları gözlemekteydiler. Gece asistanı Murat Parmaksızoğlu'nun yardımıyla teleskobu çevirip gama ışını patlamasını (GRB021004) izlediler. Bu fırsatların değerlendirilmesine TUG'un 1.5 m'lik teleskobunun CCD denen modern gözlem aygıtları olanak sağladı. Böylece Ümit Kızıloğlu ve çalışma arkadaşları, Türkiye'de ilk kez bu yıl iki defa Gama Işınım Patlaması gözlemleyerek çok önemli bir iş başarmış oldular. Gözlenen kaynakların milyonlarca ışık yılı uzaklıkta olduğu düşünülürse patlamaların evrenin yaşıyla kıyaslanabilir bir zaman önce olduğu anlaşılabilir. Türkiye yeni dahil olduğu uluslararası bir proje olan ROTSE ile ileriki yıllarda Gama Işınım Patlamaları'nın anlaşılmasına daha da fazla katkıda bulunabilecek. ROTSE projesi çok hızlı ve otomatik olarak patlamanın olduğu yöne dönebilen optik teleskoplardan oluşuyor. Dünyanın dört ayrı noktasına yerleştirilen optik teleskoplardan biri de Türkiye'de, Tübitak Gözlemevi'nin (TUG) bulunduğu Bakırlıtepe'dedir. Türk astronomları ROTSE'nin ilk anda otomatik olarak izlediği patlamaları da bu yıl gözlenen iki patlamada olduğu gibi, TUG'un 1,5 m'lik teleskobuyla izleyebilecekler. Her bir patlamanın hangi uzak galaksiden kaynaklandığını ve özellikle tayf gözlemleri ile patlamanın geldiği galaksinin hangi kozmolojik mesafelerde olduğunu Türkiye`den ölçebileceğiz. CUMHURİYET BİLİM TEKNİK - 28.12.2002