10 yıl sonraki randevuya gidiyor

Dergimizde birkaç hafta önce 2004 yılının en önemli bilim olayları (bk. CBT, 881) arasında ilan ettiğimiz "Rosetta", "67/P Çuryumov-Gerasimenko" kuyrukluyıldızı ile olan 10 yıl sonraki randevusuna doğru yola koyuldu. Avrupa Uzay Dairesi'nin (ESA) "Rosetta: Kuyrukluyıldız Takipçisi" görevi, 2 Mart'ta sondanın Fransız Guyana'sındaki Guyana Uzay Merkezi'nden fırlatılması ile resmen başlamış oldu. Hatta ESA'nın Almanya, Darmstadt'taki Operasyon Merkezi, "Rosetta" ile bağlantı kurmayı başardı. Rosetta, bir kuyrukluyıldızın çekirdeğinin yörüngesine girmesi ve onun üzerine bir yüzey aracı indirmesi için tasarlanmış ilk uzay sondası. İşte, kozmik bilardoyu andıran, eliptik yörüngeler arasında geçecek 10 yıllık yolculuk planı (yolculuğun animasyon adresi(http://www.esa.int/SPECIALS/Rosetta/SEMRZF1PGQD_0.html) 10 yıl boyunca kozmik bilardo Dünyanın yerçekimi, aracı Mart 2005'de belli bir yörüngeye iterek Mars'a doğru yönlendirecek. Şubat 2007 yılında Mars'a ulaşacak olan "Rosetta", gezegene 200 kilometre kadar yaklaşıp gözlemler yapacak. Mars'ın çevresinde dolandıktan sonra, aynı yılın kasım ayında yine Yer'e yaklaşacak. Gezegenlerle olan her iki karşılaşma da sondanın yörünge enerjisini artırarak onu asteroit kuşağına "fırlatacak". Kasım 2009'da yeniden dünyanın yakınından geçtikten sonra, bu hareket onu Çuryumov-Gerasimenko kuyrukluyıldızının yörüngesine yerleştirecek. 2011 yılının ortalarında -Güneş'ten 800 milyon kilometre uzak bir konuma geldiğinde- Rosetta ana motorunu ateşleyerek kuyrukluyıldızla karşılaşmasını sağlayacak yörüngeye girecek Daha sonra 2014 yılının Ocak ayında -tabii eğer işler yolunda giderse- Rosetta yeniden etkin hale getirilip kuyrukluyıldızın çekirdeğine doğru yaklaşması sağlanacak. Bu dönemde kuyrukluyıldız hala Güneş'ten uzak kalacağı için çekirdeği "normal" durumda olacak. Ve kuyrukluyıldızla buluşma! İlk kez 1969 yılında Kazakistan'daki Alma-Ata Astrofizik Enstitüsü'nde keşfedilen, "67P/Çuryumov-Gerasimenko", Jüpiter'e çok yaklaştığı için Güneş Sistemi'nde "kapana kısılan" kuyrukluyıldızlardan bir tanesi. Kuyrukluyıldızı ilk kez Tacikistan'daki Duşanbe Astrofizik Enstitüsü'nden Svetlana Gerasimenko 'nun çektiği görüntüleri incelerken, Kiev Üniversitesi'nde görevli Klim Churyumov saptadı. Yörüngesiyle ilgili yapılan çalışmalar, onun 1840 ve 1959 yıllarında Jüpiter'e aşırı yaklaşması sonucu "kapana kısıldığını" ortaya çıkardı; şimdi Güneş'in çevresindeki eliptik bir yörüngesini 6.6 yılda tamamlıyor. Hubble Uzay Teleskopu, Rosetta görevi için kuyrukluyıldızın çekirdeğini inceleyerek, onun 4 km. çapında biçimsiz bir yapıya sahip olduğunu gösterdi. "67P/Churyumov-Gerasimenko" göreceli olarak "taze" bir yapı olduğu için, Güneş Sistemi'nin erken dönemlerini aydınlatmak için çok gözde bir aday. Rosetta, 2014 yılının Ağustos ayında çekirdeğin 25 km. üstündeki bir yörüngeye oturacak. Daha sonra yüzeyinin ayrıntılı bir haritasını çıkararak, yüzey aracı "Philae" için uygun bir iniş alanı saptayacak. "Philae" -çekirdeğin çok az olan kütleçekimi sayesinde- 1000 metreden tepeden serbest olarak bırakılacak olmasına karşın yüzeye yürüme hızına yakın bir hızla çarpacak. Hatta kütleçekimi öylesine az olacak ki, "Philae" çarpışmadan sonra uzaya yeniden geri sekmemesi için yüzeye bir "çapa" atıp kendini sabitleyecek. "Philae" yüzeyde en az 1 hafta kalarak, yeryüzüne yüksek çözünürlükte görüntüler ve yüzeye ilişkin bilgiler gönderecek. Rosetta, en az 2015 yılının Aralık ayına dek gözlemlerini sürdürecek. Ayrıca kuyrukluyıldızdaki tüm organik kimyasalları saptayacak. Özellikle de yeryüzündeki tüm proteinlerin yapıtaşları olan "solak" amino asitleri araştıracak. Güneş Sistemi'nin en yaşlı yapılarından birinde "sağ-elli" ve "solak" aminoasitlerin oranına bakarak, bazı astrobiyologların "solak" aminoasitlerin uzaydan geldiği kuramı doğrulanabilir İsmi neden "Rosetta"? Avrupa Uzay Dairesi, "kuyrukluyıldız takipçisi"ne çok yakışan bir isim taktı. Mısır'da 200 yıldan önce gün ışığına çıkartılan ­ bugün Londra'daki British Museum'da sergilenen "Rosetta Taşı (Reşit Tableti)", 19. yüzyılın Mısır tarihçilerine tüm hiyeroglifleri deşifre edebilmeleri için önemli ipuçları verdi. Tableti, Fransız askerleri 1799 yılında Mısır Deltası'ndaki Reşit ("Rosetta") Kasabası'nda bir duvarı yıkmaya hazırlanırken tesadüfen keşfetti. İngiliz hekim ve fizikçi Thomas Young ile Fransız düşünür Jean François Champollion 'un yoğun çalışmaları sonucunda, tabletin üzerindeki hem Yunanca hem de Mısırca olan ve üç farklı yazı tipiyle yazılmış metin deşifre edildi. Mısır'ın üç bin yıllık gizli kalan tarihi ve kültürü böylece aydınlanmış oldu. "Rosetta" Sondası da kuyrukluyıldızın çekirdeğini inceleyerek, bilim camiasına Güneş Sistemi'nin kökeniyle ilgili bilgiler verecek. Böylece diğer yıldızların çevresinde dolanan gezegen sistemlerinin oluşumuyla ilgili mekanizmaları ve belki de yaşamın kökenini çok daha iyi anlayabileceğiz. Turgut Gürer / Cumhuriyet - Bilim Teknik, 13.03.2004 Kaynak: www.esa.int