Yağmur uçağı İstanbul’u kurtarır mı?

 

Trakya’yı ve İstanbul’un bir bölümünü sel alacak kadar yağmur yağdı, ama susuzluğu karşılamaya yetmiyor. İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin barajları dolduracak kadar yağmur yağdırmak amacıyla ABD’den “bulut tohumlama uçağı” kiralaması; hem doğal hayata müdahale, hem de 2.5 milyon dolarlık maliyeti nedeniyle tartışmaya yol açtı.1990’da yine İstanbul’da uygulanan bu işlemde görev alan Prof. Orhan Şen, “Maliyeti yüksek bir uygulama ama Türkiye’de bu işi yapacak ekip var. Bize bir uçak ve aletler alınsın, bu maliyeti 50’de birine düşürebiliriz” diyor. TEMA Vakfı Genel Müdürü Dr. Uygar Özesmi ise önce “düşen yağmuru depolama” yollarının bulunması gerektiğini söylüyor, paranın boşa harcanacağı uyarısı yapıyor.1990- 1994 yıllarında Ankara ve İstanbul’da yapılan havadan tohumlama uygulamalarına hem teorik, hem pratik olarak katılan; gümüş iyodür atan uçağın içinde bulunan İTÜ Meteoroloji Mühendisliği Öğretim Üyesi Prof. Dr. Orhan Şen, şunları söyledi:

“Bu bilimsel bir yöntemdir, çevreye de herhangi bir zararı yoktur. Ama burada asıl yapılması gereken yağan yağmuru tutabilmektir. Biz bunu her zaman söylüyoruz ve söylemeye de devam edeceğiz. Susuzluk sorununu çözmek için barajlar yapılacak, gerekli önlemler alınacak ve yağan yağmuru değerlendirme yoluna gidilecek. Asıl yapılması gereken önemli nokta budur. Ama yağmur yağmıyor ya da az yağıyorsa o zaman başka yöntemlere başvurmak zorunda kalabilirsiniz. Havadan tohumlama yöntemi de bunlardan biridir, ancak maliyeti yüksek bir uygulamadır. Ben sürekli bu işi Türk bilim adamlarının yapacağını söylüyorum, Türkiye’de bu işi yapacak ekip vardır. Bize bir tane uçak, bir de bu aletler alınsın, biz bu işi yaparız ve maliyetini belki de 50’de birine kadar düşürürüz, ama biliyorsunuz bürokrasi farklı işliyor.”

DR. ÖZESMİ: ÖNCE DÜŞEN YAĞMURU TOPLAYALIM
TEMA Vakfı Genel Müdürü Dr. Uygar Özesmi ise İstanbul’da düşen yağmurun iyi değerlendirilmediğini, su sorunu ile ilgili yatırım maliyetlerinin de kamuoyuyla paylaşılması gerektiğini vurguladı:“Şu anda İstanbul’da düşen yağmuru değerlendiremiyoruz, önce düşen yağmuru değerlendirmeyi bilelim. Hatta İstanbul’da yağmur fazla yağdığı zaman sellere ve su basmalarına neden oluyor ve bundan doğan maddi kayıplar var. Dolayısıyla doğanın işleyişine müdahale etmektense varolan doğal süreçleri kullanarak yağmurdan en iyi şekilde yararlanmayı sağlamamız gerekiyor. Yatırımlar, yağmur suyu toplama sistemlerine ve su geri dönüşümüne yapılırsa İstanbul için çok daha iyi olacağına inanıyoruz.

 

YATIRIM MALİYETLERİ KARŞILAŞTIRILSIN
“Belediyenin attığı bu tip adımlar ve yaptığı bu tip yatırımlarda halkı tam bilgilendirmesi gerekiyor.Belediyenin yağmurlama işleminin maliyetinin ve buna karşılık su tasarrufu ve yağmur suyundan yararlanma sistemlerinde aynı miktar suyu sağlayabilmek için gerekli olan yatırım maliyetlerini karşılaştırarak sunmasını bekliyoruz. Çünkü bazı profesörler yağmur tohumlamasının faydalı olmadığını, boşu boşuna para harcandığını söylüyor. Geçmişte bunun örneklerini yaşadık ve bu tür tartışmalara tanık olduk. Özetle söylemek gerekirse düşen yağmuru değerlendiremezken niye yağmur düşürmeye çalışıyoruz, açıkçası bize çok anlamlı gelmiyor.” 

Prof. Dr. Orhan Şen bulutlara gümüş iyodür atılarak yapılan işlemden olumlu sonuç alabilmek için planlama ve denetimin iyi yapılması gerektiğini, aksi taktirde harcanan paranın boşa gideceğini kaydetti

Bir bulutun yağışa geçmesi için sıvı su zerrecikleri ve katı taneciklere ihtiyaç vardır. Bunlardan biri eksik olursa bulut yağışa geçmez. Sıvı su miktarı eksik olursa yapacak bir şey yoktur, yani buluta su enjekte etmenin, püskürtmenin anlamı yoktur. Ama bulutta sıvı su miktarı var da tanecik miktarı yok ise; o zaman taneciğe müdahale edilebilir. Çünkü sıvı su zerrecikleri tek başlarına birbirleriyle birleşmezler, bir çekirdek etrafında birleşip büyürler ve yerçekimi kuvveti ile yere düşerler ki buna biz yağmur diyoruz.”
“Tohumlama yönteminde yağmur bulutuna gümüş iyodür atılıyor. Böylece bulutun içine tanecik ilave ediliyor ve tanecik sayısı belirli bir seviyeye çıkarılıyor ki bulut yağışa geçsin. 1 gram gümüş iyodürde 10 üzeri 16 tane tanecik vardır, bu bakımdan elverişli bir yöntemdir. Ama bu iş bir profesyonellik gerektirir, belirli bir plan ve program içinde yapılmazsa yağmur yağdıramazsınız ve harcanan onca para boşa gider. Bu bilimsel kurallar içerisinde yapılacaksa bilimsel bir yöntemdir ama rastgele yapılacak bir iş değildir, çok iyi denetlenip, planlanması gerekir.”

Prof. Şen, İstanbul’da 1989-1990 yıllarında yapılan havadan tohumlama yöntemlerinden ise olumlu sonuç alındığını söyledi:  “O dönemde yaptığımız tohumlama yönteminden yüzde 28 yağış artışı sağlandı ki bu çok önemli bir rakamdır. Yani 100 günlük suyunuz var ve siz buna 28 gün ilave ediyorsunuz. Yöntemin verimliliği bir takım bilimsel metotlarla hesaplanır, tohumlamanın sınırı yoktur, istediğiniz kadar tohumlama yapabilirsiniz, tohumlama barajlar ve havzalar üzerinde yapılır, şehir üzerinde yapılmaz. Bulut olduğu ve bu bulut elverişli olduğu müddetçe yöntemden olumlu sonuç alınabilir, yeter ki profesyonelce yapılabilsin.”