New York'ta elektriklerin kesilmesi sonucu paniğe kapılan binlerce kişi Manhattan'ı terk etmeye başlayınca kentte trafik felç oldu.Kuzey Amerika tarihinin en büyük elektrik kesintisi, New York başta olmak üzere ABD'nin Detroit, Cleveland gibi büyük kentleriyle Kanada'nın Toronto ve Ottawa kentlerini karanlıkta bıraktı. Kesinti kentlerde ve banliyölerde toplam 50 milyon kişiyi etkiledi. Önceki gün yerel saatle 16.05'te elektrik şebekesinin çökmesi nedeniyle yüz binlerce kişi metro ve asansörlerde mahsur kaldı.
11 Eylül saldırılarının benzerini yaşayacaklarını düşünen binlerce Manhattanlı, gökdelenleri boşalttı. Merdivenlerden inerken kalp krizi geçirenler, kilitlenen trafikte yaralananlar acil servisleri doldurdu. New York ve Ontario'da 'olağanüstü hal' ilan edildi.
New York'ta 40 bin polis ve itfaiyeci düzeni sağladı, 600 metro trenindeki binlerce yolcu polis gözetiminde tahliye edildi. Bir kişi kalp krizine nedeniyle öldü, bir itfaiye görevlisi yaralandı.
New York Valisi Michael Bloomberg, New York'ta tüm hizmetlerin pazartesi gününe kadar sağlanacağını söyledi. Manhattan hariç Westchester County banliyösü, Long Island, Bronx, Brooklyn Queen's'te elektrik verilmeye başlandı.
'Fişleri çekin' çağrısı
New York'ta 3.1 milyon aboneye hizmet veren Consolidated Edison şirketi sözcüsü Chris Olert de, "İhtiyatlı şekilde elektriği yeniden vermeye başladık. Sistemde aşırı yüklenmeye engel olmak için insanlara elektrikli aletlerini fişten çekme çağrısında bulunuyoruz" dedi.
Ontario Bağımsız Elektrik İşletmeciliği ise güneyde elektrik sisteminin devreye sokulduğunu, ancak bazı bölgelere iki gün sonra elektrik verileceğini açıkladı. Kentin Sudbury bölgesinde nikel madeninde mahsur kalan 140 madencinin 'güvende' olduğu belirtildi.
'Bush dersini çalışmış'
New York Times gazetesi, Bush yönetiminin hızlı hareket etmesine dikkat çekti. Yetkililer, bu olayın yedi ay önce kurulan İç Güvenlik Bakanlığı'nın ilk önemli sınavı olduğunu belirtti.
Bilgisayar destek firmaları da 11 Eylül'den ders alan ABD'lilerin, elektriğin kayıtlarına verdiği zarara karşı son derece hazırlıklı olduğunu belirtti.
Güvenlik uzmanları ise, "Elektrik kesintisi, 2001 yılından bu yana ülkenin altyapısındaki temel eksikliklerin giderilmediğini gösterdi. Elektrik sistemindeki bir aksaklık tüm sistemi durdurabiliyorsa, başka benzer açıklar da olmalı" diyerek yönetimi eleştirdi.
Kanada ABD'yi suçladı
Yetkililer elektrik sisteminin neden çöktüğünü ve nasıl yayıldığının yanıtını arıyor. Elektrik kesintisinin nedeni konusunda ABD ve Kanada topu birbirine atıyor. Kanada Başbakanı Jean Chretien, kesintiye Niagara'daki bir elektrik santralına yıldırım düşmesinin neden olduğunu söylerken, daha sonra sebep yangın olarak gösterildi. Savunma Bakanı ise, kesintiye, Pennsylvania'daki nükleer bir santraldaki yangının neden olduğunu açıkladı. ABD yetkilileri iddiaları yalanladı. Operatörler ise ABD ile Kanada arasındaki yüksek gerilim hatlarında arıza olabileceğini ileri sürdü. Her iki ülke kesintilerde birbirinin enerji sistemine destek veriyor.
Ve bir itiraf...
ABD Meclis Enerji ve Ticaret Komitesi, elektrik kesintisiyle ilgili olarak soruşturma başlatıyor. Eski Amerikan Enerji Bakanı Bill Richardson, "Biz acilen modernize edilmesi gereken antika bir elektrik şebekesine sahibiz" itirafında bulundu. Richardson, şebekeyi Üçüncü Dünya ülkelerindekine benzetti. 2002 yılından bu yana ABD'nin elektrik ihtiyacı yüzde 3.8 arttı. Oysa Enerji Bakanlığı 2001'den 2020'ye kadar yıllık yüzde 1.9'luk artış öngörmüştü.
Virüs değil
Kesinti, Microsoft'un uyarısıyla gündeme gelen 'Lovsan' virüsünü akla getirdi. Uzmanlar, pazartesiden itibaren internette yayılmaya başlayan virüsün, çökmeye yol açamayacağını belirtiyor. SANS Enstitüsü Direktörü Alan Paller, "Olayın, virüsle bağlantılı olduğunu düşünmüyorum" dedi.
Arıza da, sabotaj da olabilir
İTÜ Elektrik-Elektronik Fakültesi Yüksek Gerilim Laboratuvarı sorumlusu Prof. Dr. Aydoğan Özdemir: Elektrik enerjisinde, üretim, iletim, dağıtım ve tüketim zincirinin ilk ikisinde ciddi sorunlar olursa geniş bir kitleyi etkiler. ABD'deki gibi bir durum için ya güçlü bir santralın ya da güçlü bir iletim hattının devreden çıkması gerekir. Muhtemelen bir nükleer santralda arıza olmuştur. İddia ettikleri gibi yıldırım düşmesi olabilir.
Elektronik cihazların kullanımı nedeniyle aşırı yüklenme durumu da olabilir. Ancak böyle bir durumda sistemin hemen ihbar vermesi gerekirdi. Bu nedenle, santralda ya da enerji iletim hatlarında bir arıza olduğu ihtimali daha yüksek. Santral ya da enerji iletim hattında sabotaj da yapılmış olabilir. Bu zor değil. İletim hatları dağda korumasız.
Elekrik Mühendisleri Odası İstanbul Şube Başkanı Ahmet Tarık Uzunkaya: Elektrik santralları yük talebini karşılamayınca kendilerini korumaya alıyor ve devreden çıkıyor, talep diğer ünitelere yöneliyor. Zincirleme olarak diğer santrallar da devre dışı kalıyor. ABD'deki kesintinin nedeni bu olabilir. Havaların aşırı sıcak olması nedeniyle klima ya da soğutucu cihazlar fazlasıyla kullanılıyor. Bu da aşırı yüklenme nedenidir. Söylendiği gibi sistem yıldırım düşmesi nedeniyle de arızalanmış olabilir.
--------------------------------------------------------------------------------
Bush: Bir daha olmayacak
ABD Başkanı George Bush, elektrik kesintisinin nedeninin araştırılması ve bir daha olmamasını sağlama konusunda halka söz verdi. Kaliforniya eyaletinin San Diego kentinde açıklama yapan Bush, "Bu çok ciddi bir durum. Ancak kesinti kesinlikle terör eylemleriyle ilgili değil. Bu büyük ve ulusal sorunla yavaş yavaş, ama emin bir şekilde başa çıkıyoruz. Antika elektrik şebekesinin modernize edilmesi düşüncesindeyim" dedi. Başkan Bush, her şeyin normale döndüğünün işareti olarak, New York'taki La Guardia ve Newark havaalanlarındaki bazı uçak seferlerinin yeniden başladığını belirtti.
11 Eylül telaşı
Kesintinin ilk dakikalarında New York'ta yaşananlar, 11 Eylül'ü anımsattı. Ana kaçış yollarından biri sayılan Brooklyn Köprüsü, yine tıklım tıklım doluydu. Aşağı Manhattan, binalarından çıkmaya çalışan Wall Street çalışanları ile doldu. Ulaşım durduğu, telefonlar sustuğu için sevdiklerinin nerede olduğunu öğrenemeyen ve paniğe kapılanlar, sorulara sadece 'Eve gitmek istiyorum' diye yanıt verdi. Telefon kulübelerinin önünde kuyruklar oluştu. Ana terminallerin önünde uzun kuyruklar vardı. Yetkililer, New York'a giden tüm köprüleri ve tünelleri kapattı. Eski vali Rudolph Giuliani ise şehirlileri sakinleştirmeye çalıştı: "Herkes soğukkanlılığını korumalı."
'Metropol insanı' bulduğu yerde uyudu
Kuzey Amerika'da elektrik kesintisinden etkilenen kentlerde sokaklar gündüz vakti nispeten daha 'şendi'.
Hızla işyerlerini, okullarını terk eden kalabalıkların sokaklarda sohbet ederek yürüdüğü, güneşlendiği, bira içerek elektriklerin gelmesini beklediği gözlendi.
Teksas'tan ilk kez New York'a gelen 20 yaşlarındaki Justin Hayward, "Süper bir şey bu, burada herkes çok eğleniyor" derken, 60 yaşlarındaki Mike Pepper da, "Bu hayatta bir kez başa gelecek türden bir deneyim" ifadesini kullandı.
Ama gece yüz binlerce kişi için zor geçti. Vasıta bulamadığı için evine ulaşamayanlar, güvenlik nedeniyle karanlık otel odalarına sokulmayanlar, klimaları çalışmadığı için ya da yağma korkusuyla evine girmeye çekinenler New York'un belli bölgelerinde geceledi. Kentin en büyük üç ulaşım merkezi olan Grand Central, Pen Station ve Port Autorithy Terminali, binlerce çaresiz New York'lu tarafından işgal edildi. Cep telefonları susan ve yanında fazla nakit para taşımayan Amerikalıların kredi kartları da çalışmaz oldu. New York karanlığa gömülürken taksiler, normalin 10 katına çalıştı. 'Hot Dog' üç, şişe suyuysa beş katı fiyata, yok sattı.
Toronto'da halk inisiyatifi
Kanada'nın en büyük şehri Toronto'da Vali Mel Lastman'ın 'kriz' boyunca etkili olmaması, üstelik "Dokuz ay sonra bebek patlaması bekliyorum" türü açıklamalar yapması Torontoluları isyan ettirdi. Halk kendi imkânlarıyla düzeni sağladı. Kimi trafiği kontrol etti, kimi radyosunu paylaştı. Kanadalılar, 'elektrik krizi' karşısında soğukkanlılıklarını korumalarıyla da dikkat çekti.
Alacakaranlıkta, balık istifi yolculuk
New York ve çevresinde tüm toplu taşım araçları felç oldu, otobüsler, trenler ve metro çalışmadı. Manhattan'ı çevre yerleşim merkezlerine bağlayan denizaltı tünellerinde havalandırma sistemleri çalışmadığı için tüneller trafiğe kapatıldı. Motorlu araçların hücum ettiği köprülerde trafik tamamıyla durdu. Kent içinde de trafik ışıkları çalışmadı.
Federal Havacılık İdaresi ise havaalanlarındaki kontrol merkezleri ve kulelerinin, jeneratörler sayesinde kesintiden etkilenmediğini açıkladı. Yine de New York'ta üç havaalanı ile Cleveland, Toronto, Ottawa ve diğer bazı kentlerdeki havaalanlarına sefere hazırlanan uçaklar bekletildi. Seferler, yer hizmetlerindeki aksamalardan ötürü durduruldu
'Piyasa' sakin
Elektrik şebekesinin çökmesini takip eden dakikalarda euro'nun 1.1245 dolardan 1.1300 dolara yükseldiği, ancak New York Belediye Başkanı Michael Bloomberg'in "Bunu bir günlük bir kar tatili gibi düşünün" açıklaması ortamı rahatlattı ve euro 1.1270 dolara geriledi. Arıza, New York borsasının kapanışından sonra meydana geldiği için fazla etkili olmadı. Jeneratörleri devreye sokulan New York Borsası, cuma sabahı Bloomberg tarafından açıldı. Toronto borsası da her zamanki gibi 09.30'da açıldı.
Öte yandan gece karanlıklara gömülen Wall Street'i askerler korudu.
Radikal 16.8.2003
Süper güç çaresiz kaldı







