16 Nefis Terbiyesinin Önemi

Fert olarak başarısızlığın, toplum olarak geri kalmışlığın en önde gelen sebebi eğitim eksikliğidir. İyi eğitilmiş fertler kendileriyle birlikte mensup oldukları toplumları da yükseltir, ileri götürürler. Ama eğitimin iyi ve tam olması şarttır. Çünkü yarım hoca dinden, yarım doktor candan edebilir insanı.

O hâlde iyi eğitim nedir?

İyi eğitim, insanın hem bedenine, hem rûhuna, hem dünyasına, hem âhiretine yarayan; onu her iki cihanda mutlu ve bahtiyar eden, ona bilgi ve beceri kadar vicdan, bilgelik ve olgunluk kazandıran, doğru yola götüren, hayırlı ve güzel olanı yapmasını sağlayan eğitimdir hiç şüphesiz. Kafa, tahsilde ilimle doldurulurken, kalp ve gönül asla ihmal edilmemeli, vicdan eğitilmeli, nefis terbiye edilmeli, ihtiraslar kontrol altına alınmalı, kötü huylar terkolunmalı, kişi kazandığı bilgileri insanlığın hayrına kullanacak bir zihniyete mutlaka sahip kılınmalıdır.

O hâlde insanlara; insanlığa fedakârca hizmeti, adaleti, fazileti, edebî, nezaketi, acımayı, sevmeyi de kazandıracak bir eğitim vazgeçilmez şarttır.

Bu da ancak imanla ve nefis terbiyesiyle olur.

Nedir bu nefis?

Nefis, “insanın kendi, maddî benliği, egosu”dur. Türkçe’de bunun tam karşılığı olabilecek bir kelime yok. Onu ancak târif ve tasvir edebiliriz. Yüce Allah (cc.), bizim içimize bir idare müdürü tayin etmiş; bizim bedenimizi, maddî varlığımızı, hayat için gerekli menfaatlerimizi korumak ve kollamak amacıyla hareket eden bir mânevî otorite yerleştirmiş; nefis, işte o! Varlığı gerekli, istekleri doğal, ama tâkip ve kontrolü, eğitilmesi ve kötü eğilimlerden temizlenmesi de şart!

Sevgili Peygamberimiz (sas.) Ebû’d-Derdâ’ya (ra.): “Hiç şüphesiz, Allah’ın, eşinin, çoluk çocuğunun, diğer insanların olduğu gibi, vücudunun ve nefsinin de senin üzerinde bazı hakları vardır; her hak sahibine hakkını vermek zorundasın.”1 buyuruyor.

İslâm dîni nefsin, yeme içme, tenâsül, dinlenme gibi meşrû arzu ve dileklerini, meşrû yollarla karşılamayı emreder, ama aşırı isteklerinin, heva ve heveslerinin şiddetle karşısına çıkar. Mesela, neslin devamı için evlenmeyi teşvik eder, ancak nikâh yoluyla; zina ederek değil! Böylece nefsin cinsî arzuları doğru bir yola kanalize edilmiş olacaktır. Daima bekâr kalmayı, kendi kendini kısırlaştırmayı, hadım olmayı, rûhbanlığı reddeder. Bunun gibi sağlığın devamı için yemeyi, içmeyi emreder; ama haram kazancı, aşırı yemeyi, oburluğu, vücuda zararlı maddeleri, içkiyi yasaklar. Mâkul ölçülerde dinlenmeyi tavsiye eder, fakat başkasının sırtından geçinmeyi, tembelliği, zevk ve keyif düşkünlüğünü meneder...

Nefsin tabiî içgüdüleri, istekleri aşırı olarak verilirse, nefis şımarır; daha çok ister, gemi azıya alır, insanı felaketlere, haramlara, zulümlere, günahlara sürükler. Onun için Kur’ân-ı Kerîm nefsin, ayıp ve kusurlardan temizlenmesini, zabturabt altına alınmasını emrediyor; nefsini terbiye edemeyenlerin çok ziyana uğrayacağını, müthiş pişman olacağını bildiriyor. O hâlde nefis terbiyesi herkese gereklidir, halka olduğu kadar okumuşlara da zahirî ve kuru bir dînî tahsil yapmış olanlara da!

Milletçe ilerlemek ve yükselmek istiyorsak, nefis terbiyesine önem vermeli, inançlı, görgülü, bilgili, terbiyeli, iradeli, edepli, ahlâklı, hâl ve gönül ehli insanlar yetiştirmeye yönelmeliyiz.