İbn-i Haldun - Sosyoloji

27 Mayıs 1332 yılında Tunus'ta doğdu. Asıl ismi Muhammed b. Hasan’dır. İbni Haldun, geçmişte birçok önemli devlet ve bilim adamı yetiştirmiş bir aileye mensuptu. Babası fakih idi ve kendini fıkıh ile edebiyata adamıştı. Böyle bir aileye mensubiyeti İbni Haldun’un küçük yaşlardan itibaren kendisini bir eğitim deryasında bulmasına sebep oldu. Babası, İbni Haldun’un, dönemindeki en iyi âlimlerden ders almasına özen gösterdi. İlk önce Kuran-ı Kerim'i ezberleyerek ve tecvit eğitimi alarak, Kıraat-ı Seba (yani Kur'an-ı Kerim’i, yedi değişik kıraat şekliyle okuma şeklini) öğrendi ve Kur’an-ı Kerim’i yirmi bir defa yedi kıraat üzerine hatmetti. Aynı zamanda babasından Arapça ve İslam hukuku dersleri aldı. Arap dili ve edebiyatı ile İlm-i Kelamın ileri derecelerini en iyi âlimlerden öğrendi. Fıkıh ve hadis ilmini öğrendi. Daha sonra matematik, edebiyat, mantık, tefsir, hadis ve gramer dallarında öğrenim gördü. Akli ve nakli ilimlerde geniş bilgi sahibi oldu. İbni Haldun, 1406 yılında 74 yaşında iken Kahire'de vefat etti.

İbni Haldun, tarihsel olayları toplumsal, etnik, kültürel, siyasal, ekonomik, hatta coğrafi ve biyolojik koşullarla bağlantıları içinde değerlendiren ilk düşünürdür. Birçok bilim adamı, tarih felsefesinin ve sosyolojinin çağdaş anlamda birer bilim olarak ortaya çıkmasını İbni Haldun’la başlatmışlardır.

Sosyoloji ilminin kurucusu olarak tanınan İbni Haldun’un İbn-i Rüşt ve Fahreddin Razi’nin eserlerine yazdığı özetlerin yanında, matematik ve mantığa dair eserleri de vardır. Fakat bunlar günümüze kadar gelememiştir. Günümüze ulaşan eseri yedi ciltlik tarih kitabı Kitâb-ul-İber, inceleme ve araştırma yönünden emsalsizdir. Bütün Avrupa tarihçilerinin birçok konularda müracaat ettikleri ana kaynaktır.

İbn-i Haldun, Anadolu’da Kâtip Çelebi tarafından tanıtıldı. Naima, Pîrîzâde Mehmed ve Ahmed Cevdet Paşa gibi Osmanlı tarihçilerinde İbn-i Haldun’un tesirleri görüldü. Batı dünyası ise İbn-i Haldun’la ancak 19. asırda tanışabildi. İlk defa Hammer 1812 senesinde onun önemini anlamış ve onu “Arap Montesquieu” olarak isimlendirmiştir. İbni Haldun’un Batı tarafından tanınması ise, İslâm dünyasında ününü bir kat daha arttırmıştır. Sosyoloji, mimari ve tarih ilimlerinin gerçek kurucusu olan İbn Haldun, arkasında az sayıda eser bırakmıştır. 

İbni Haldun'a göre; daha kalabalık halk topluluklarını bir arada toplayan Kent hayatı medeniyetin ilk aşamasıdır. Burada hayvancılık ve tarımın yerini Sanayi ve Ticaret almıştır. Esasen, Kırsal alandaki üretim artışı, yeni ihtiyaçların belirmesine ve üretimin pazarlanması ihtiyacına yol açtığı için Kent hayatını ortaya çıkarmıştır.  Bunları bir arada tutacak, birbirlerine zarar vermelerini önleyecek bir Egemenlik ve Siyasi Varlık yani Devlet de olmak zorundadır.