Ebul Vefa - Trigonometri

İslâm Dünyası'nın matematik ve astronomi âlimlerinin önde gelenlerinden birisi de Ebü’l-Vefa'dır. Horasan’ın Buzcan kasabasında Hicri 1 Ramazan 328'de dünyaya geldi. Asıl adı İsmail b. Abbas olup, doğum yerinden dolayı Ebü’l-Vefa el-Bûzcâni olarak tanındı. Seçkin bir matematikçi ve astronomdur.

O'nun gerçek çalışma alanı matematiktir. Matematik alanında temel bilgileri amcası Ebu Amr el-Mugâzili ve dayısı Ebu Abdullah Muhammed b. Anbese'den öğrendi. Daha sonra Bağdat'a giderek devrin tanınmış âlimlerinin yanında tahsilini tamamladı ve Bağdat'ta ders vermeye, matematik ve astronomi alanında araştırmalar yapmaya başladı ve ölü¬müne kadar burada ilim ile meşgul oldu.

Trigonometriyi sistematik bir ilim dalı haline getiren Ebü'l-Vefa’dır. Matematik ve astronomideki hizmetleriyle ilim tarihinde önemli bir yer tutar. Küresel astronomide karşılaşılan sorunların çözülebilmesi için, yeni trigonometrik bağıntıların keşfedilmesi, trigonometrinin geliştirilmesi gerektiğini anlamış ve araştırmalarını daha ziyade bu alana yöneltmişti. Bu husustaki çalışmaları arasında trigonometri teoremlerinin ilk ispatlarını vermiş, "zıl" adı altında tanjantı, "kutr-u zıl" adıyla sekantı tarif etmiş ve trigonometrik fonksiyonların yayın fonksiyonu yayların büyüklüğüne göre, değişen değerlerini 15 dakikalık aralıklarla hesaplayıp, hassas cetvellerini gerçekleştirip, tablolar halinde sunmuştu. "Küresel trigonometri" yi adeta baştan kurmuştu. O'nun adeta "sinüs uzmanı" olduğu söylenebilir. Keza küresel trigonometri çalışmaları sırasında sinüs teoremini bulan o’dur. Eldeki sinüs değerlerini yeniden düzenleyerek ve hesapmalar yaparak, bunları büyük bir hassasiyetle yeniden belirleme başarısını göstermiştir. Eğik açılı küresel üçgenler için sinüs teoremini de ispat etmişti. Pergelin bir tek açıklığıyla dairenin içine kare çizimini ve verilen bir kare içine eşkenar üçgen çizimini ilk defa Ebü’l-Vefa yapmıştı.

Matematik dışında ilgilendiği tek bilim dalı astronomidir. O hem kendi özel gözlemevinde hem de, Şemsüddevle Gözlemevinde astronomi çalışmaları yaptı. Şemsüddevle Gözlemevinde meşhur astronomlardan Kûhi ile birlikte çalıştı. Özellikle rasatlarının çoğunu Bağdat’ ta gerçekleştirdi. Biruni ile iletişim halinde olan Ebü’l-Vefa Bağdat'ta, Biruni ise Harezmî’de 997 yılındaki Ay tutulmasını gözlemlemişler ve her iki kentte tutulma farkını bir saat olarak bulmuşlardır. Buradan iki kent arasındaki boylam farkını doğru olarak saptama olanağını elde etmişlerdi. Ayrıca her iki bilim adamı da tutulma düzlemini 23 derece 37 dakika olarak belirlemişlerdi.