Güneş ve Ay Takvimleri

Güneş Takvimleri

İlk güneş takvimi Mısırlılar tarafından M.Ö. 238 yılında oluşturulmuş ise de çok yaygın kabul görmeyerek kısa sürede yürürlükten kaldırılmıştı. Bir müddet geçtikten sonra takvimsiz olmayacağını gören zamanın bilim insanları, zaman ölçümlerini aynı takvimi esas alarak yeniden yaptılar ve M.Ö. 146 yılında yeni ölçümlere göre oluşturdukları yeni takvim kullanılmaya başlanıldı. Geçmiş dönemlerde her toplum kendi takvimini oluştururken, kendileri için önemli saydıkları bir günü başlangıç olarak almışlardır. İyon ve Yunanlılar kanalıyla Batı’ya aktarılan güneş takviminde, Roma İmparatoru Jül Sezar’ın döneminde, yıl başlangıcı 1 Ocak, Hz. İsa’nın doğum tarihine çekilmiş ve M.Ö. 46 yılında Jülyen Takvimi adı ile yeni şeklini almış ve Quintilis olan Temmuz ayının adı Jül Sezar’dan esinlenilerek July olarak değiştirilmişti. Takvimdeki bir sonraki değişiklik M.Ö. 8. yılda İmparator Augustos tarafından, bir aya kendi ismini (Ağustos) verdirmek ve ayların gün sayısı ile oynamak şeklinde yaptırıldı. Jülyen takvimi, Romalı kökenli olması nedeniyle Türkçede Rumi Takvim olarak anılmaktadır. Aynı takvim Yeni Çağda Papa X!!I Gregor tarafından tekrar düzenletilerek 1582 yılından itibaren  kullanılmaya devam edilmiş ve artık Gregoryen Takvimi olarak anılmaya başlanmıştır. Batı dünyasında en yaygın olarak kullanılan bu takvim 1926 yılından itibaren ülkemizde de aynı adla kullanılmaya başlanmıştır.  

Yine geçmiş dönemlerde, 365 gün 6 saati esas alan ve bazı farklı isimlerle anılan güneş takvimleri de kullanılmıştır. Bunlardan bazıları Doğu Hıristiyanlarının (Süryânîler) kullandığı İskender Takvimi, bugünkü Mısır Hıristiyanları (Kıptîler) tarafından kullanılan Kıptî Takvimi, eski İran’da kullanılan Yezdicerd Takvimi, Selçuklu Hükümdarı Malikşah dönemi Celali Takvimidir.

Ay Takvimleri (Kamerî Takvimler)

Ayın dünya etrafındaki bir dolanımı sırasında görülen büyüyüp küçülme sürecine dayanmaktadır. Ay takviminde bazı ayların yirmi yedi veya yirmi sekizinci günü gökyüzünde güneşle ay, ay önde ve güneş arkada olarak birbirine yakın görünmekte ve akşamdan az önce ay, akşam olunca da güneş batmaktadır. Güneş aydan daha hızlı gittiğinden ayın yirmi sekiz veya yirmi dokuzunda aya yetişir ve dünya-ay-güneş bir hizaya gelir ve yerden bakıldığında güneşle ay birlikteymiş gibi görünür; bu duruma kavuşum (ictimâ-i neyyireyn, kısaca içtima) denilmektedir.

Batılı gökbilimcilere göre, güneş merkezinin ufuk çizgisi üzerine geldiği, şer‘î hükümlere göre ise güneşin bütünüyle batıp ufuk çizgisine teğet olduğu anı izleyen alacakaranlık içerisinde ay (yeni ay), batış noktası yakınında ve ufuk çizgisinin biraz üstünde sola bakan ince bir hilâl biçiminde görülecektir. Ayın bu şekilde gözlenip görülmesine rü’yet-i hilâl (kısaca rü’yet) adı verilmektedir. İki içtima ya da rü’yet arası süreye sinodal ay yahut içtima ayı veya rü’yet ayı denilir.

Bu takvimde bir ay yaklaşık 29,5 gün, on iki aylı bir yıl ise 354,5 gündür. Bunların gerçek değerleri de yirmi dokuz yahut otuz gün ve 354 veya 355 gündür. Ancak hangi ayların yirmi dokuz, hangilerinin otuz ve hangi yılların 354, hangilerinin 355 gün çekeceği önceden belirlenememiş ve bir kurala bağlanamamış olup o zaman dilimindeki rü’yete göre belirlenmektedir.

Hicri takvimin (ay-hicret takvimi, hicri-kameri takvim) İslâm âleminin dini takvimi olarak kabul edilmesi münasebetiyle Müslümanların ibadet vakitlerinin Güneş’in konumuna ve Ay’ın evrelerine göre belirlenmesi hususu önem kazanmış, Müslüman ilim adamları Ay ve Güneş hareketlerini ilgi ve hassasiyetle takip etmişlerdir. Bu husustaki araştırma ve çalışmalar zamanla Müslümanları vakit hesaplamalarında ileri bir seviyeye getirecek ve astronomide öncü bir rol oynamalarını sağlayacaktı. Elbette ki bunda Allah(c.c.)’ın Kuran-ı Kerim’de muhtelif sure ve ayetlerde güneş, ay, aylar ve buna göre ibadetlerin düzenlenmesinin bildirmesi önemli rol oynamıştır.