Fütüvvet

1930'lardan bir anı naklederler. Çoktur ya böylesi, biz bir tanesi ile yetinelim. Karadeniz'in insanları anzer balını şifa niyetine üretir. Osmanlı'nın her yerinde de meşhur olmuştur ve hâlâ şöhretini devam ettirir. Hatta Eminönü Yeni Camii'nin banisi Valide Sultan, Ramazan aylarında her kapısında şifa diye dağıtılmasını vasiyet etmiştir. Yokluk zamanlarında yoktur anzer balı Karadenizilerin evinde bile. Küçük bir kavanoz saklanır sadece, karakış hastalıkları için.

İşte o günlerde dağ köylerinden birinde genç bir gelinin kapısı çalınır karda kıyamette. Yeni gelin, eşini gurbete Samsun’a göndermiş. O da o kışı yaylada geçirmeye karar vermiş. Kapı çalınınca açıp İhtiyar bir adamın geldiğini görmüş. Adam:
"Kızım, ben Aşağı Anzerdenim, gelinim aş eriyor, canı bal çekti, Allah rızası için, varsa bir iki kaşık bal veriver" der. 
Gelin düşünmez, "Allah rızası değil mi" der, dibinde üç dört kaşık bal kalmış olan kavonozu getirir, onun da yarısını ihtiyara verir.
İhtiyar:
"Allah razı olsun kızım, artsın eksilmesin. Taşsın dökülmesin."
Adamın ardından kavanozu kapatayım diyen gelin birde ne görsün, kavanoz ağzına kadar bal ile dolu. Meseleyi anlar, kapıya koşar, ama ne bir insan vardır ne de kar da bir iz... Derler ki gelen Hızır’dır.
Aradan üç dört ay geçer, her gün bal yediği halde kavanoz her seferinde ağzına kadar bal ile dolar. Sırrını hiç kimseye açmaz. Yaza doğru eşi gurbetten gelir. Ona da her öğün bal verir. Bal bitmez, hem Ancer balı olacak, bütün kış kalacak birde her öğün kaşık kaşık yenecek ve bal bitmeyecek. Eşi en sonunda durumu merak edip açıklamasını ister. Gelin dayanamaz ve ağzı kapalı kavonozu da alır ve olayı anlatır. Kavanozu açıp işte bak ağzına kadar dolu demek istediğinde ne görsün? Kavonozun dibinde iki kaşık bal kalmış.

Tek hikayede iki öğüt bir arada: bir, kimseyi boş çevirme, yaptığın iyiliği de kimseye söyleme. Biz buna Anadolu terbiyesi diyoruz. İslam'ın en güzel hasletleri ile donatılmış bir diğergamlık örneği. 

'Diğergamlık'  diğer insanlar hakkında da gam, kaygı hissedebilmek demektir ki Kur’an'da yerini  "Miskine, yetime, esire seve seve yedirirler. Size ancak Allah için yediriyoruz. Sizden ne bir karşılık isteriz; ne de bir teşekkür. Çünkü biz Rabbimizden korkarız" derler (el-İnsan 76/8-10) ayeti ile bulur.

Merhamet ve müsamaha, Anadolu ahlâkının temel unsurlarındandır. Merhametsiz ve müsamahasız adam sevilmez. Bu hal o denli yaygındır ki her yanımız hayrattan geçilmez. 

Bir seyyah der ki: “Zengin Türkler bol bol sadaka verirler. Zaruretlerini söylemekten kaçınanları hususen arayıp bulur, bilhassa onlara yardımdan zevk alırlar. Borçlunun borcunu öderler. Yoksul komşularını gözetirler. Herhangi bir hayvanın acı çekmesine asla izin vermezler. Köpek ve kediler için vakıf yaptıranlar bile vardır. Hayvanlara ve bitkilere mahsus hayrat da yaparlar. Mahallenin zengini, o mahallede ihtiyaç sahiplerinin insanı ve hayvanı ile hepsini himaye eder. Mecbur olmadıkça ağaç kesmeyi barbarlık sayarlar ve böyle bir adama barbar muamelesi yaparlar."

Bir başka seyyah ekler:
"Yoksul çobanlar dağ başlarında yolcuya ikram eder, karşılığında bir şey almazlar. Osmanlı köyünde yolcuya daha fazla ikram edilir. Şehir ve kasabada ise bu ikram adeta teşkilatlıdır. Bir zengin hacca, yanına birkaç yoksulu alarak gider ve onun her türlü masrafını öder. Çok zengin Türk tacirleri vardır ki, fukara babasıdırlar. Bir defa dîn farkına bakmazlar. İnsanın geçmişine de bakmazlar. Türkler’in kendileri mütevazı binalarda otururlar. Görülen muhteşem binaların hepsi hayır olarak yaptırdıklarıdır. Hizmetkârlarına en iyi davranan millet, Türkler’dir. Onlara aile efradı gibi muamele ederler."

Anadolu insanında öne çıkan iki önemli özellik vardır: Diğergâmlık ve yiğitlik. "Filan delikanlı adamdır" deyince onun, sözünün eri, yiğit, ikramı esirgemeyen cömert bir adam olduğunu kasdederiz. Türkçe'deki delikanlı tabiri ile eski dilimizdeki “civanmert” kelimesi de bu anlamdadır. 

Bu ahlakın özünde Horasan'da doğsa da Osmanlı halkının ahlakına işlenmiş olan fütüvvet anlayışı yer almaktadır. Sehl b. Abdullah, “Fütüvvet sünnete uymaktır” diyerek özetlediği Fütüvvet ve ahilik, İslam-Türk kültür ve medeniyeti içerisinde toplumsal, meslekî, ekonomik ve dinî-ahlakî bakımlardan önemli roller oynamıştır.

Fütüvvet kişinin hasmının olmaması, yani herkesle iyi geçinmesi ve herkesle barışık olması, sofrasında yemek yiyen müminle kâfir arasında ayrım gözetmemesidir. 

Fütüvvet anlayışının öncülerinden olan Ebû’l Hasan el-Harakânî Hazretlerine göre fütüvvet ve civanmertliğin şartı üçtür: Cömertlik, Şefkat, Halktan müstağnî olmaktır. Bununla birlikte “İş kendilerinden el çekmedikçe civanmertler işten el çekmez” prensibi ile mahluka hizmetten bir an geri durmamaktır.  

Anadolu insanı ise der ki: "Diğergamlık-fütüvvet, dilencinin veya yardım isteyenlerin geldiğini görünce kaçmamaktır.”Esası fedakarlık yani isar olan bu anlayışta esas insanlara eziyet etmekten kaçınıp bol bol ikramda bulunmaktır. Hatta bir ziyafet verileceği zaman mahalledeki köpeklerin bile doyurulması, bir karıncanın bile incitilmemesi gerektiği belirtilerek bu fedakârlığın sevgi ve merhametin hayvanları da kapsayacak şekilde geniş tutulması gerektiği düşünülmüştür. Dahası  fütüvvet, bir kimsenin, başkalarının hak ve menfaatlerini kendi hak ve menfaatinden üstün tutması, başkalarına katlanması, hatalarını görmezlikten gelmesi, özür dilemeyi gerektirecek davranışlardan sakınması, kendini aşağılarda, başkalarını ise yükseklerde görmesi, sözünde durması, sadakat göstermesi, olduğundan başka türlü görünmemesi, kendini başkalarından üstün saymamasıdır. Bundan dolayı fütüvvet güzel ahlâk, terbiye ve nezaket olarak da tarif edilmiştir.

Horasan erenleri ile Anadolu'ya gelen diğergamlığın teşkilatlı hali fütüvvet “iyi ve güzele meyil, kötülüğü terk ve hizmet” tir. Horasan erenlerinde Bayezid-i Bistamî Hazretleri: “Halkın Hakk’a en yakını, halkın yükünü en fazla çeken ve huyu hoş olandır” der. 

Fütüvvet “Âdem gibi özür dilemek, Nûh gibi iyi, İbrahim gibi vefalı, İsmâil gibi dürüst, Mûsâ gibi ihlâslı, Eyyûb gibi sabırlı, Dâvûd gibi cömert, Hz. Muhammed gibi merhametli, Ebû Bekir gibi hamiyetli, Ömer gibi adaletli, Osman gibi hayâlı, Ali gibi bilgili olmaktır.”

İbn Batuta, İç Anadolu, Doğu Anadolu, Karadeniz, Ege ve Marmara sahillerindeki şehirlerde diğergamlığın teşkilata dönüşmüş hali ahi zaviyelerine rastladığını, oralarda misafir kaldığını, bu vesileyle onları daha yakından tanıyarak hiçbir memlekette görmediği cömertliği onlarda gördüğünü söyler ve der ki: "Ahiler Anadolu şehirlerinde oturan Türkmenlerin köylerine kadar nüfuz etmiştir. Yabancıları korumak, misafir etmek, ihtiyaçlarını gidermek, kötü ve fasık kimseleri ortadan kaldırmak ve halka zulmedenleri yok etmekte eşleri yoktur.”

Tabiidir ki o sade, açık yürekli, iyi niyetli, sabırlı, cesur, kabiliyetli, misafirperver, ali cenap insanlar büyük bir medeniyet inşa etmişler ve torunlarına miras bırakmışlardır.